| Trang nhất > An Ninh Thế Giới Cuối Tháng > Nhân vật | ||||||||||||||
| Nhà văn Chu Lai: Viết, nỗi cơ cực dịu dàng 9:30, 08/02/2013 |
||||||||||||||
Mang tiếng là đại tá ăn lương tướng về
hưu và cũng đã ở độ tuổi sắp sửa “cổ lai hy” rồi, ở giai đoạn hiện nay,
nhà văn cựu chiến binh Chu Lai vẫn tiếp tục nhịp sống đầy bận bịu của
mình. Đến một kẻ vốn tham công tiếc việc như tôi mà khi gặp anh, tận mục
sở thị cường độ làm việc của anh, lắm lúc lại chợt nhận ra rằng, mình
vẫn là kẻ ham chơi…
Trò chuyện với Chu Lai bao giờ cũng là việc thú vị, chuyện cũ chuyện mới hòa quyện với nhau để luôn luôn tìm ra những ý nghĩa mới mẻ cho cuộc sống thực ra là không có quá nhiều điều mới của chúng ta. Những cuộc trò chuyện sau đây đã được tôi thực hiện ở những thời điểm khác nhau nhưng khi được kết làm một bài viết, chúng vẫn toát lên sự nồng nhiệt nhất quán vốn có ở nhà văn Chu Lai. Mắc nợ chiến tranh - Hồng Thanh Quang: Anh là một người lính đặc công trong chiến tranh, một người lính có thân phận như mọi người lính khác. Vì sao anh lại tới với văn học trong những điều kiện khắc nghiệt quá đỗi của chiến trường thời đó? - Nhà văn Chu Lai: Không phải tôi tới với văn học mà sự cam go và nỗi cô đơn của chiến cuộc đã đem văn học đến với tôi. Nói rõ hơn, đang học Đại học Quân y, đang là người lính biểu diễn sân khấu, tôi quyết định bỏ ráo trọi để vượt Trường Sơn làm người lính cầm súng cũng một phần vì văn học, vì cái gien văn chương của ông cụ thân sinh truyền cho và cũng vì suy nghĩ muốn cầm bút thì phải lao vào giông bão để chiêm nghiệm và trải nghiệm toàn bộ các cực của cuộc sống. Chết thì thôi, còn sống trở về sẽ cầm bút nối nghiệp cha; phần khác lớn hơn là cái hào khí lịch sử khi nước nhà có biến của ông cha đã thổi tôi đi, ở lại buồn chết, bạn bè, trai tráng đi cả, mình khỏe như vâm ở lại, đến chính cô người yêu Trưng Vương 2 cũng nhìn mình khang khác. Đó là cái lãng mạn trận mạc nhưng vào đến trận mạc rồi thì té ra cuộc chiến đấu kinh khủng hơn tôi tưởng gấp ngàn lần. Kinh khủng đến nỗi tôi đã phải đưa ra một định nghĩa chiết từ máu: “Chiến tranh là ngày nào cũng chôn nhau nhưng chưa đến lượt chôn mình”. Tức là đơn vị đặc công vùng ven của tôi cứ chừng sáu tháng, một năm lại bị xóa phiên hiệu một lần. Hết quân, cha con còn vài mống lại lếch thếch dắt díu nhau lên rừng già chờ quân bổ sung từ ngoài Bắc vào. Có thể chờ một tháng, hai tháng. Vượn hót, hoẵng kêu, im lặng mênh mang. Chả biết làm gì, thế là bày ra trò viết văn, viết những gì đã trải qua, viết không phải để viết, để được in, mà viết để lấp đầy im lặng, viết để khỏi rơi vào những khoảng tối tuyệt vọng nhất. Viết xong chả biết gửi ai, gửi đi đâu, thế là đành xé đi, hoặc mang về nhét vào thùng đại liên vứt xuống đáy sông Sài Gòn âm ẩm tiếng bìm bịp kêu để làm kỷ vật nếu rủi có ngã xuống. Nói đùa, trong những ngày tháng tơi tả đó, nếu không có cây bút và tệp giấy để hí hoáy thì chưa biết tâm hồn, trí lực của gã lính chiến như tôi sẽ trôi nổi về đâu. - Trong tiểu thuyết “Nắng đồng bằng” đầy lãng mạn, cái gì nhiều hơn, trải nghiệm cá nhân hay những suy tưởng vượt ra ngoài hiện thực? - Có lẽ là cả hai. Nếu chỉ sa vào sự trải nghiệm cá nhân thì tiểu thuyết sẽ rất nặng nề nhưng nếu chỉ thiên về những suy tưởng vượt ra ngoài hiện thực thì lại thiếu độ rung chân thực. Chiến tranh nó đòi hỏi người viết về nó như nó vốn có. Bôi đen hay tô hồng, trần trụi hay viển vông chắc chắn sẽ bị nó lắc đầu. Anh vừa nói đến hai từ lãng mạn? Đúng, nếu những năm tháng đó không có sự lãng mạn thì người lính sẽ không ngóc đầu lên được khỏi bùn và máu đồng đội. Chính cái lãng mạn mang tính khí trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương ấy đã tạo nên sức bền chịu đựng trong những cung bậc chiến tranh nhiều khi con người tưởng như không chịu đựng nổi. - Theo cảm nhận của anh, công việc viết văn đã mang lại cho anh những mới mẻ gì trong cuộc sống người lính? - Mới mẻ ư? Không, cơ cực thì đúng hơn. Biết là cơ cực, biết là cực hơn mọi nghề cơ cực trên đời nhưng không vùng thoát ra được như thể đó là nghiệp chướng, là nỗi đa đoan đã trót mang nợ vào thân. Nhưng để bù lại, anh bỗng có một quyền lực vô biên. Ấy là được tự do điều hành cảm xúc, điều hành nhân vật từ người to nhất đến kẻ bé nhất, muốn cho ai chết thì chết, ai sống thì sống, muốn yêu ai, ghét ai, mặc lòng, thỏa chí tung tăng. Cứ vùi đầu vào trang bản thảo, cái cực sẽ có một vị ngọt rất lạ, lâu dần thành nghiện, thành ám ảnh. Để rồi mỗi khi ghì được người vào bàn là mọi bực dọc, cáu kỉnh, cạn cợt chợt tiêu tan, như được sàng lọc, được cứu rỗi linh hồn. Phải chăng đó cũng là cái mới mẻ, rất mới cho người lính buông cây súng cầm cây bút như tôi, nó cũng là hương vị, là khát khao trong dòng đời trong đục mà nếu không có nó, mình rất dễ bị nhấn chìm. - Có ý kiến cho rằng, càng lùi xa khỏi thời khắc kết thúc chiến tranh, chúng ta càng có điều kiện nhìn về chiến tranh một cách thỏa đáng hơn. Anh nghĩ như thế nào về ý kiến này? - Hoàn toàn chính xác. Viết về cái gì cũng cần có độ lùi để chiêm nghiệm, viết về chiến tranh càng cần có độ lùi để mình không sa vào khối sự kiện mù mịt, để không chúi mặt chỉ phản ảnh cái nhìn thấy mà không phản ảnh cái nghĩ đến. Nhiều khi cái nghĩ đến mới là bản chất của văn học. Chỉ viết cái sờ thấy, ngửi thấy, đó là cái công việc của anh thợ ảnh, thợ truyền thần hoặc của người chuyên viết ký sự biên niên, rặt một màu chiến công chiến lệ, hết. Tuy các thể loại này cũng rất cần nhưng có phải đích thị là văn học chưa thì chưa. - Bản thân anh, sau từng ấy năm rời khỏi cuộc chiến đã từng nhồi đẫm mùi thuốc súng vào tuổi thanh xuân, đã viết được thêm những gì mà những tác phẩm đầu tay của anh, dù rất xuất sắc, vẫn chưa nói hết được? - Cũng viết được khối thứ, cũng liều mạng lao vào khối các mảng đề tài nhưng quả thật, viết gì thì viết, kinh tế, đời thường hay tuổi trẻ… hình ảnh người lính, hình ảnh những cánh rừng bom đạn vẫn cứ mặc nhiên xen vào một cách vô thức. Vì thực chất chiến tranh có nhiều chiều kích rất phức tạp và con người cũng có vô vàn sự rối rắm đan xen trong tâm hồn, nếu không cẩn thận anh sẽ mô tả người lính chỉ toàn dàn hàng ngang tiến lên như những chiến binh robot không có tâm hồn, không có nội tâm, không có giằng xé, trăn trở gì cả. Cũng như chỉ thấy ta là hoàn hảo, còn kẻ thù là một đám sinh vật tanh tưởi vứt đi hết. Cho nên nếu tác phẩm đầu tay Nắng đồng bằng như anh nói là rất chi lãng mạn, lãng mạn đến nỗi hai người một nam một nữ nằm chung trong hầm mật nhiều ngày với nhau, cọ xát thân thể nóng bỏng vào nhau mà vẫn không có gì xảy ra thì ở những cuốn sau nó thật hơn, trần trụi hơn, lính hơn, đời hơn, có hy vọng và tuyệt vọng, có can đảm và yếu mềm, có cao thượng và giả trá, có cái tốt nhưng cũng có đầy rẫy những cái xấu, có cả cõi tâm linh và nét tính dục… và hình như chính vì thế mà nó cũng có tác dụng truyền cảm, ấn tượng hơn, như cuốn Ăn mày dĩ vãng. Tôi biết tất cả những ai đi qua đời lính đều ít nhiều tìm thấy mình trong cuốn này. Thế là ổn.
- Nói gọn một câu nhé: Sự thay đổi đó nằm ở chỗ, nếu trước kia là toàn một màu tươi xanh thấm đẫm chất anh hùng ca thì bây giờ, chất tươi xanh anh hùng đó vẫn còn nhưng bổ sung thêm vào chất bi tráng, nói rõ hơn là chất bi kịch. Mười người ra đi, quá nửa không trở về thì sao lại chỉ gọi nó là sự hoan ca? Tôi hay có một câu này để nói khi gặp đồng đội hay nói trước công chúng: “Đơn vị đặc công của chúng tôi đóng cách Sài Gòn 15 cây số nhưng phải đi hết 10 năm mới đến nơi. Như vậy mỗi năm chỉ đi được một cây số rưỡi, chỉ có điều mỗi cây số rưỡi đó phải để lại hàng chục, hàng trăm xác đồng đội. Vậy, đây là cuộc hành quân trên những nấm mồ đẫm máu và nước mắt để ca khúc khải hoàn tức tưởi giữa thành đô”. Tất nhiên trong đó, cách nhìn về đối phương, về kẻ thù đã có biết bao lần nện vào mặt nhau cũng khác, sâu hơn, thật hơn, thể tất, nhân tình hơn. Tôi được biết qua vài người ở hải ngoại trở về có nói cuốn Khúc bi tráng cuối cùng của tôi viết về chiến dịch Buôn Ma Thuột 75, không ít các tướng lĩnh phía bên kia tìm đọc, còn những người lính cách mạng phía bên này cũng tìm thấy trong đó những ký ức sâu thẳm một thời trận mạc đau thương và cao đẹp của mình. - Nếu nói một cách nghiêm khắc, trong văn xuôi, hình như chúng ta vẫn chưa có được tác phẩm đúng tầm với quy mô của những hy sinh và hào khí của chiến tranh? Nếu đúng như thế thì anh có thể lý giải được là vì sao không? Vì tài năng của các nhà văn hay vì vận hội của nền văn học ta chưa kịp chín đủ? - Có lẽ cả hai, cả tài năng và vận hội. Tài năng thì rõ rồi, chưa bao giờ cái câu “Tài hèn chí mọn” nó lại thấm thía vào tận xương tủy các nhà văn viết về đề tài chiến tranh như bây giờ. Phàm đã làm nghề, ai chả khát cháy phổi mong có được những tác phẩm để đời, những tác phẩm xứng với tầm thời đại, với hai cuộc kháng chiến thần thánh nhưng có vẻ như muộn mất rồi, lực bất tòng tâm thật rồi. Thế hệ nhà văn kháng Pháp nhìn qua nhìn lại hầu như đã chả còn một ai, thế hệ kháng Mỹ cũng thưa thoáng đến giật mình mà tầm vóc những tác phẩm kiểu như hoặc gần như Chiến tranh và hòa bình, Sông Đông êm đềm, Bác sĩ Zhivago, Con đường đau khổ, Đội Cận vệ Thanh niên… vẫn chưa thấy lấp lóe ở góc trời nào. Đến ngay cả như tôi, cuối đời định ấp ủ làm một cú sử thi ôm trọn hết hai cuộc chiến tranh với hàng trăm các số phận thăng trầm, trồi sụt nhưng rồi cuối cùng lại chỉ cho ra được có nhõn mỗi vài trăm trang sách trong Khúc bi tráng cuối cùng nhạt phèo, rỗng roãng. Thế mới biết trong cái nghiệp sáng tạo không phải cứ muốn, cứ hiệu triệu, hô hào cho rõ to, cho thật thống thiết là được. Phải chăng nước Nam mình sau chiến tranh liên tục không ổn định, hết bao cấp lại đến thị trường, hết cái động này sang cái động khác nên các nhà văn chưa lúc nào có thể trở về cõi tĩnh để chiêm nghiệm, để dồn tâm dồn sức cho tầm cỡ tác phẩm, đó là chưa kể cái chuyện cơm áo không đùa với khách thơ, chỉ lo mưu sinh, lo sống được đã mệt phờ râu trê ra rồi, mà ở đời ba cái chuyện mưu sinh sẽ tiêu hủy khát vọng sáng tạo ghê gớm lắm. Đó cũng là một chiều khác của vận hội. Thực ra chả có ai đem vận hội đến cho mình mà vận hội của nhà văn là nằm ở ngay trong tâm thế lòng mình, nằm trong sự cô đơn và góc phòng cô tịch có tiếng muỗi bay. Tuy nhiên, nếu mảnh đất văn chương lành sạch, quang quẻ, tinh khiết, luôn hơ lửa, truyền cảm xúc cho nhau một cách thấu tình, không có đủ thứ nhá nhem, lộn xộn như đã xảy ra trong thời gian vừa qua và kể cả gần đây thì cũng có thể tạo hơi làm nảy lộc đâm chồi ra được những trang viết lớn. Và như vậy chớ vội đổ thừa rằng do không được tự do ngoáy bút. Không, các nhà văn vẫn được tự do đấy chứ, tự do trong cái có thể, có ai cấm cản đến mức thô bạo nào đâu. Hay chính cái tài, cái lực, cái thiếu một sự nung nấu bền bỉ nó cấm cản mình. Nói sâu thêm nữa, so với thiên hạ, có cảm giác văn học mình chưa có một cái nền vững chắc thì làm sao trên cái nền đó có thể xây được những tòa tháp văn chương rộng dài, khang trang. - Tôi không nhớ là ai nói, nhưng tôi biết có một nhà văn Xôviết đã từng nói rằng, tác phẩm hay nhất về chiến tranh đôi khi lại sinh ra dưới ngòi bút của một tài năng trẻ chưa từng ngửi mùi thuốc súng. Anh nghĩ thế nào về ý kiến này? - Chắc ông ấy muốn đề cập đến hiện tượng Liev Tolstoy? Ngọn núi văn chương này sau 50 năm trận Borodino lịch sử mới cho được cuốn Chiến tranh và hòa bình vĩ đại nhất trong mọi thời đại. Còn ở mình, điều ấy vẫn có thể vì thế hệ trẻ họ sẽ biết nhìn chiến tranh ở một góc độ khác sâu hơn, minh triết và mới mẻ hơn, miễn là phải có được cái mạch đập sâu xa, thao thiết trong thế giới tâm hồn. Như cái cô nữ văn sĩ gì viết Thiếu nữ đánh cờ vây chẳng hạn. Chưa biết gì về chiến tranh mà viết về chiến tranh thế là quá giỏi, tịnh không có súng đạn ì oàng, bom rơi đạn nổ mà chỉ có thân phận tình yêu và con người bị chiến tranh xé toạc. Nhưng tôi thiết nghĩ, viết về nó, có lẽ vẫn cứ là những người trong cuộc thì sẽ hiệu quả hơn, vì chiến tranh đâu chỉ là chiêm nghiệm, là thông tuệ mà còn là những cảm xúc, chi tiết mà chỉ người trong cuộc mới có. Như thế, nếu ông Liev được sống trong những ngày cuồn cuộn giông bão ấy, cộng thêm về sự minh triết của mình, biết đâu Chiến tranh và hòa bình sẽ đạt đỉnh cao lộng lẫy hơn nữa. Nâng niu quá khứ - Cho tới bây giờ vẫn đang tồn tại định kiến cho rằng, đã là nhà văn, nhà thơ là phải cầu bơ cầu bất, phải cực kỳ khốn khổ khốn nạn về mặt vật chất thì mới có thể viết nên tác phẩm hay của mình được. Thế nhưng, nhìn vào đời sống của nhà văn Chu Lai thì ta thấy cảnh ngược lại. Đó là trường hợp ngoại lệ hay phổ biến? - Nghĩ rằng là nhà văn thì phải nghèo là một ý niệm cũ kỹ rồi. Văn sĩ không nhất thiết cứ phải là hàn sĩ. Không phải thế! Ở đất nước chuẩn, một người cầm bút chuẩn không thể nghèo. Tất nhiên, cũng ít có ai giàu bật lên từ văn chương, kể cả những người được giải Nobel hay những tác giả sách best-seller… - Ngoại trừ một số người đặc biệt, như tác giả của “Harry Potter” chẳng hạn... - Đó là trường hợp hi hữu. Còn nhìn chung, bằng văn chương thì ta có thể sống ổn nếu làm việc cật lực, nhưng cũng chỉ là sống ổn thôi. - Anh sống ổn chứ? - Bây giờ thì tôi sống ổn. - Thực ra để sáng tạo, chúng ta hoàn toàn không cần những cái nóng lạnh về vật chất, mà chỉ cần sự nóng lạnh, cái bất ổn trong tâm hồn, tâm thức của mình thôi. Đau khổ, vật vã trong sáng tạo thì nên, chứ không nên phải đau khổ vì túng bấn sinh hoạt phí… Đó có lẽ mới là nếp sống mà chúng ta cần có… - Ở đời, xét cho cùng, nghèo thì hèn thật, nhưng nhiều khi giàu còn hèn hơn, bởi khi anh dư dả tiền bạc, anh phải lo sinh lãi. Thật không có gì khổ bằng nếu có một ông nhà văn nào rủng rỉnh tiền nong, đầu tư vào chứng khoán để vui buồn cùng với những sự lên xuống của các cổ phiếu. Theo tôi, nếu sống như thế thì là bi kịch khủng khiếp vì sẽ bị phá nát toàn bộ các ý tưởng văn chương, sân khấu và điện ảnh… - Bản thân anh có coi mình là một nhà văn giàu không? Anh có đánh giá anh là một nhà văn giàu không? - Không, tôi nói rồi, tôi chỉ sống ổn thôi. Mà định nghĩa thế nào là sống ổn? Như thế này nhé: Một nhà văn, một con người sống ổn ở thời buổi hiện nay là người, buổi sáng ngủ dậy nghe tiếng bấm chuông, mở cửa ra thấy có 1 thiếp mời dự đám cưới “trị giá” 200 ngàn đồng thì cười nhẹ, chuyện nhỏ, không phải nghĩ! Còn nếu ta nhận được một thiếp mời dự đám cưới vài ba trăm nghìn mà mặt thừ ra nghĩ ngợi, rồi phải bàn với vợ xem làm cách nào đây để khỏi xâm phạm vào khoản lương hưu ít ỏi thì ta chưa phải là người sống ổn… Sống ổn tức là không phải làm nô lệ cho đồng tiền, nhưng cũng không vung vãi nó… Nhìn theo khía cạnh này, có lẽ tôi đang sống ổn… - Anh có nghĩ rằng chúng ta đã sống tới một giai đoạn mà nếu thực sự tài năng và chăm chỉ lao động thì ta có thể tạo cho mình một đời sống ổn định? - Đúng, bây giờ chỉ ta lao động nghiêm túc trên những trang văn chứ không cần chạy đua theo thị trường, ta vẫn có thể tạo cho mình một cuộc sống ổn. Với cá nhân tôi chẳng hạn, hệ thống các tác phẩm của tôi đều là những đề tài nghiêm túc. Thậm chí, đã có người còn phê phán rằng, ông này gần như là Bônsêvích quá, tất cả các đề tài đều là cộng sản, đều là người lính, đều là chiến tranh cách mạng; viết về hôm nay, viết về phố phường vẫn là người lính, vẫn là đề tài chính thống. Thế nhưng, tôi vẫn bán sách được, tức là vẫn sống ổn. Và sống ổn rồi thì anh có điều kiện chắt chiu hơn những trang viết, anh không phải chộp giật… Đã có thời kỳ mà chỉ cần một chiếc xe Uoát hay một chiếc xe Toyota đỗ đến đón nhà văn đi là lập tức nảy sinh ra một nền văn học giao thông vận tải, văn học vệ sinh dịch tễ, văn học thủy lợi… Thì họ mời đi thì mình phải viết chứ! Bây giờ, cái thời như thế đã qua rồi. Bây giờ mình phải tĩnh lặng, đào bới trong mình để lấy ra những trang viết. Hoá ra là, với nhà văn, cuộc đi thực tế lớn nhất và vĩ đại nhất là cuộc đi thực tế trong chính bản thân mình. - Tôi cũng có đọc một bài viết của một nhà văn ở Hải Phòng nói về chuyến đi cùng anh viết theo đơn đặt hàng của một nông trường… Bây giờ, anh nghĩ thế nào về giai đoạn mà anh đã từng phải đi góp phần vào xây dựng những “nền văn học vệ sinh dịch tễ” như thế? - Không phê phán. Và thậm chí, tôi còn cho rằng cái thời đó cũng rất đáng yêu, bởi dù có đi viết thuê thì mình vẫn kiếm sống bằng ngòi bút, chứ chưa phải đi đào vàng. Nói thật với Hồng Thanh Quang như thế này, ở thời kỳ bao cấp ảm đạm nhất, ông Chu Lai này cũng đã từng xin đi xuất khẩu lao động! - Thật thế ư? Tại sao anh lại không đi? - Tôi đã xin đi nhưng Tổng cục Chính trị QĐND Việt Nam không cho đi… - Quân đội luôn trân trọng và ưu ái các văn nghệ sĩ. Không cho anh đi là phải, vì nếu đi chưa chắc chúng ta đã còn lại một nhà văn Chu Lai như hiện nay… Xin hỏi thực, vì sao anh lại muốn xin đi xuất khẩu lao động? - Nói một cách hơi véo von là như thế này, thời kỳ đó nó phá hủy tâm tưởng văn chương kinh khủng lắm. Thời kỳ đó, âm hưởng chủ đạo buổi sáng của Hà Nội ta là cái tiếng ca nhôm quết trong lòng bể không có nước, cái thời kỳ mà mỗi buổi sáng ra, nhân cách con người được lôi tuột ra ngoài đường “giãy đành đạch” bằng những viên gạch xếp hàng mua từng lạng dầu rán, từng lạng mỡ… Cái thời kỳ mà những người lính như chúng ta nhận bộ quân phục về chưa kịp đưa lên mũi xem mùi hồ thơm hay ngái đã vội lén lút mang ra chợ trời bán lấy một chút tiền bổ sung bữa ăn… Cái thời mà vợ chồng ông Chu Lai từ chiến trường ra, 5 giờ sáng mặt trời chưa lên đã vội lục đá ở tủ lạnh Saratov mang dấm dúi đi, lén lút bán cho hàng giải khát ở đầu phố Hàng Đậu, vì mang bán đá khi mặt trời lên thì cảm thấy nhục… Cái thời kỳ mà một đôi vợ chồng đang yêu nhau mặn nồng mà cô vợ chỉ cần nhỡ tay đánh vỡ một cái phích Rạng Đông 18 đồng thôi thì sáng hôm sau có thể đưa đến cái hiểm họa ly dị… Thời kỳ đó nghiệt ngã về cuộc sống như thế nên mình xin đi xuất khẩu là hợp lý. Lúc đó tôi nghĩ, nếu đi xuất khẩu lao động thì mình vừa có thể có thêm thu nhập nuôi vợ con mà vốn sống mới thì cũng có thêm, sau này về viết cũng chẳng đi đâu mà thiệt… - Đúng là thời bao cấp chúng ta đã bị bó buộc nhiều về vật chất. Nhưng bây giờ ngồi nhớ lại thì thường có hai tâm trạng. Có người cảm thấy cay đắng vì sao lại khổ đến thế, nhưng như tôi chẳng hạn, tôi lại cảm thấy xúc động vì chúng ta đã sống qua được cái thời khổ cực vật chất như thế mà chúng ta vẫn không ngớt lòng yêu cuộc sống, không bị hư hỏng, không bị trở nên đen tối… Lắm khi chính trong nghèo đói, tình cảm của con người lại càng trở nên bền chắc hơn. Các nhà nghiên cứu mới đây đã rút ra kết luận rằng, những cặp vợ chồng lấy nhau lúc nghèo khổ sẽ bền vững hơn những ai cưới nhau khi đã rủng rỉnh tiền nong… Anh nghĩ như thế nào? - Một câu hỏi rất thú vị. Đã có câu của các cụ rồi, con không chê cha mẹ khó, chó không chê chủ nghèo. Thời bao cấp là một nhược điểm tất yếu của một giai đoạn lịch sử. Cũng cần nói rằng, khái niệm bao cấp đó trong chiến tranh đã là một “cứu cánh”… - Một cứu rỗi… - Đúng, một cứu rỗi vì nếu không có cơ chế bao cấp thì các cánh đồng ở hậu phương khi không còn trai làng sẽ ra sao… Nhưng khi kết thúc chiến tranh rồi mà vẫn kéo quá dài cơ chế bao cấp đó, thì thật tai hại. Nhưng cũng giai đoạn bao cấp đó không cần ta phải “hắt nước đổ đi” vì nó cũng tạo dựng được nhân cách cho rất nhiều cái tài năng, tạo nên rất nhiều ý chí… Đã có rất nhiều phẩm chất tốt đẹp của xã hội ta, của chúng ta được hình thành trong những năm bao cấp ảm đạm đó… - Trong các tiểu thuyết của anh, nhất là trong “Phố”, anh đã dựng lại rất nhiều ký ức về thời bao cấp đó… - Không phê phán và không căm hận. Chúng ta chấp nhận giai đoạn đó như một tất yếu, chấp nhận để vượt lên. - Nói chung, chúng ta không bao giờ chối bỏ quá khứ của mình, của dân tộc mình, dù như thế nào đi chăng nữa… - Và phải nâng niu… - Và đôi khi bây giờ nó qua rồi lại cảm thấy trong lòng dịu dàng mỗi khi nhớ lại... - Trong cuộc đời người ta hay nhớ về thời khắc khổ đau, thời khắc quằn quại. Đối với chúng ta, thời bao cấp là một hoài niệm đáng nhớ… Cũng như rất nhiều những người lính bây giờ rất nhớ về thời kỳ một bầu một súng trong rừng, thời có nhiều người phải hy sinh nhưng cũng là thời cao đẹp nhất. Thời bao cấp có những chuyện nặng nề nhưng cũng có nhiều kỷ niệm dịu ngọt… - Năm mới Quý Tị, nếu không sợ xui, anh có thể tiết lộ những dự định văn chương của anh hay không? - Dự định ư? Sau mười năm cầm súng, bốn mươi năm cầm bút, cũng oải rồi. Lại về già sinh lắm việc, việc phong trào, việc hội hè, việc tư vấn chỗ này chỗ khác, rồi sân khấu, rồi điện ảnh, rồi các gameshow… nên nó nuốt hết thời gian, nó chặt vụn hết cảm xúc. Chắc tới đây cũng dần dần dọn dẹp, gói ghém lại tất cả để lui về góc phòng yên tĩnh của mình mà tiếp tục chiến đấu với thế giới nhân vật khổ mà vui. Trước mắt có hai cái đề tài ruột, đề tài chiến tranh là THÀNH CỔ QUẢNG TRỊ và NHÀ LAO PHÚ QUỐC nhiều cái ghê gớm lắm, lạ lắm, tài liệu, tư liệu, cảm xúc có hết rồi, nếu sức khỏe và bút lực không xập xệ chắc sẽ trở thành nội dung phải thực hiện cuối đời trong tinh thần “đã mang cái nghiệp vào thân”. Đó cũng là bổn phận nhưng đó cũng là niềm hạnh phúc âm thầm dịu ngọt. - Xin cảm ơn anh và chúc anh một năm mới nhiều sự như ý!  |
||||||||||||||
| H.T.Q |
Thứ Sáu, 8 tháng 3, 2013
NHÀ VĂN CHU LAI
PHẠM TIẾN DUẬT- NHÀ THƠ CỦA SỰ THIẾU HỤT
| Trang nhất > An Ninh Thế Giới Cuối Tháng > Nhân vật | ||||||||||||||
| Phạm Tiến Duật: Nhà thơ của những sự thiếu hụt 3:14, 07/12/2012 |
||||||||||||||
Thế là đã sắp 5 năm trôi qua kể từ ngày
nhà thơ Phạm Tiến Duật đi vào cõi vĩnh hằng. Ngày giỗ lần thứ 5 của anh
sẽ là ngày 4/12 tới. Và với tôi, một người đi sau, lại thêm một lần
không thể cầm được nước mắt. Không bao giờ dám nhận là người gần gụi với
anh nhưng cũng đã có không ít kỷ niệm với nhà thơ của “Không có kính
không phải vì xe không có kính”, tôi đã thấy anh như một thi sĩ tài cao
nhưng lại luôn thân làm tội đời. Danh vọng lớn nhưng ở đám đông trông
anh bao giờ cũng có vẻ cô đơn và tồi tội…
Tôi rất ấn tượng với hai bài thơ Thưa ông Đội Cấn và Cô áo đỏ mà anh đọc. Chao ôi, bao nhiêu si tình và bao nhiêu dại khờ trong đó! Và cũng ngạo nghễ lắm, ngang tàng lắm, ngỡ như trần gian chỉ toàn những Phạm Thái thời nay! Rồi anh tặng tôi tấm chân dung của anh, ảnh đen trắng, nhỏ như ảnh các minh tinh của phim Trên từng cây số vẫn được bán rộng rãi ở các hiệu sách Hà Nội lúc đó, những Đêanốp và Bômbốp. Bức chân dung ấy tới bây giờ tôi vẫn giữ, dù đã ngả màu rồi nhưng vẫn dễ thương và dịu dàng biết mấy. Ảnh chụp anh nghiêng, tóc dài… Vài hôm sau, khi mời anh đến chơi nhà tôi, tôi mới biết rằng, hóa ra anh đã là tân binh trong đơn vị mà bố tôi từng làm tham mưu trưởng. Tôi nhớ, khi anh ra về, bố tôi, lúc đó vẫn một sĩ quan cao cấp đương chức của quân đội, nói với tôi, nếu mà như ngày xưa thì thấy Duật để tóc dài như thế, bố tôi đã kỷ luật rồi… Sau này, tôi đã làm những việc còn “tệ” hơn để tóc dài, vậy mà bố tôi vẫn không “kỷ luật” tôi mà lại còn thương tôi hơn. Thế mới biết, dao sắc không gọt được chuôi! Từ thuở đó, anh Duật đã là chỗ bằng hữu vong niên thân thiết với tôi, mặc dù không phải lúc nào anh em cũng gần gụi được với nhau. Những lần đọc thơ, cùng dẫn chương trình trên truyền hình, những cuộc uống rượu… Rồi trong giai đoạn cuối đời, khi anh lâm trọng bệnh… Khi chứng kiến anh nằm trong phòng cấp cứu của Viện 108, ngày 29/11/2007, trong tôi đã vang lên những câu thơ như tâm sự cuối cùng của “nòi thi sĩ”: Nếu tôi chết, sẽ một mình lặng lẽ, Chỉ có con trai tôi được tới bên tôi. Con sẽ thấy, đời cha đông đúc thế, Nhưng cuối cùng, cát bụi bồ côi… Nếu tôi chết, bao nhiêu mỹ nữ, Xin đừng ai tìm tới bên tôi. Đã đắm đuối những câu thơ bốc lửa, Xem làm gì lúc tôi thở chẳng còn hơi… Nếu tôi chết, những trang tôi đã viết Sẽ bùng lên sưởi ấm mọi tâm hồn. Ngay cả lúc nhà thơ không còn nữa, Cũng tự đốt mình cho đời bớt cô đơn… Và hôm nay, trước ngày giỗ thứ 5 của “thi sĩ Trường Sơn” Phạm Tiến Duật, xin được thêm một lần chia sẻ những gì mà chúng tôi đã từng tâm sự cùng anh… - Vẫn còn rất nhiều điều mà công chúng chưa biết về Phạm Tiến Duật, như một nhà thơ và như một con người bình thường, ở ngay giữa đồng bào của mình. Hôm nay chúng ta sẽ trò chuyện về những điều chưa biết ấy, anh có vui lòng không? Nhà thơ Phạm Tiến Duật: Nói chưa biết thì không đúng. Nhưng có thể xác nhận lại những điểm gì mà Duật cho rằng quan trọng nhất trong cuộc đời của Duật. - Có cảm giác là anh cũng nghĩ rằng, ở một thời điểm nào đấy, ở một số giai đoạn nào đấy, trên một số phương diện nào đấy, anh đã từng bị hiểu không đúng, bị hiểu sai? - Cũng có thể là như thế, có thể là như vậy. Nhưng cái điều quan trọng hàng đầu đối với Phạm Tiến Duật là thế này này: có thể nói là môi trường bộ đội, suốt từ bé đến lớn, đấy là điều ảnh hưởng quan trọng nhất đến Phạm Tiến Duật, nếu nói ngắn gọn một câu. Tại sao là thế? Tại vì hồi bé Duật tản cư vào vùng giáp giới giữa Thanh Ba và Ấm Thượng của tỉnh Phú Thọ. Ấm Thượng là nơi trú đóng của Hội Văn nghệ Việt Nam và Thanh Ba là chỗ đóng quân của Sư đoàn 308 và Sư đoàn 312, tức là Đại đoàn Quân Tiên phong và Đại đoàn Đồng bằng. Và ngay thuở bé Duật đã được các chú bộ đội bế rồi. Bộ đội ở ngay trong nhà Duật. Mẹ đẻ của Duật là Chủ tịch Hội Mẹ chiến sĩ, cụ nuôi bộ đội và tổ chức việc nuôi bộ đội. Có lẽ vì đó là 2 sư đoàn rất quan trọng và vì Hội Văn nghệ đóng ở ngay kề gần cho nên những đoàn văn công Trung Quốc, những cán bộ văn hoá văn nghệ của Trung Quốc hay những chuyên gia Nhật đều đến làng cả. Và những bài hát đầu tiên của các nhạc sĩ họ thử nghiệm với văn công của 2 sư đoàn đó thì họ hát họ tập đều với trẻ con. Cho đến mức bây giờ mà Duật có thể hát những bài mà không còn ai nhớ được, chỉ có những nhạc sĩ họ viết bài đó thì họ mới sực nhớ ra là có viết bài đó thôi, chứ còn những người khác có lẽ người ta cũng đã quên đi… Đây không phải là mình nói với báo chí mà như là nói với những người em: cái đó nó đã thấm vào hồn… Cái thằng trẻ con năm bảy tuổi mà được dạy ngay từ bé, nó lưu dấu hoàn toàn cả một thời như thế. Sau này cố nhiên thì không ai hát những bài như thế nữa, đương nhiên rồi, lịch sử nó đã trôi qua rồi mà. Nói thế để thấy cái thuở bé mình đã được sống trong môi trường như thế nào, một môi trường mang đậm tính quân đội. Và bài thơ đầu tiên mình viết là “Xuân tới xuân tàn, em là một thiếu nhi làng/ Chúc anh mạnh giỏi đấu tranh/ Giết quân xâm lược để giành tự do”. Bài thơ đầu tiên trong đời mình đã viết cho bộ đội. - Có thể hiểu đấy là một môi trường văn hoá đã in hằn dấu ấn sâu đậm nhất vào tâm hồn Phạm Tiến Duật và thực ra những ấn tượng ban đầu nó sẽ theo mình suốt đời và nó sẽ quy định cái hành vi ứng xử sau này của mình… - Con người ta có hai thời kỳ trong chặng đường phát triển. Một, tôi gọi là thời kỳ cơm sôi và thời kỳ thứ 2, tôi gọi là cơm chín. Cái thời kỳ cơm sôi là lúc 5-7 tuổi, nó quyết định cá tính, ý thức, mọi lĩnh vực, quan trọng lắm. Còn lúc đi học hết từ phổ thông đến đại học là lúc cơm chín rồi. Cơm sôi có lẽ là phần mặc cảm sâu xa mà con người không biết được. Lúc 5-7 tuổi ta sống ở đâu thì có thể là vùng đất ấy nó theo ta suốt đời… Từ vùng quê ấy lớn lên, học xong thì tôi đã đi vào, lao vào cuộc chiến tranh, theo quân đội suốt. - Anh bắt đầu ở trong quân đội với vai trò là người thầy giáo? Anh học xong sư phạm đúng không? - Học xong sư phạm Toán. Rồi tôi vào bộ đội nhưng không phải là vào Đoàn 559 ở Trường Sơn ngay đâu, mà đã là pháo thủ số 4 pháo cao xạ ở Tiểu đoàn 24 pháo cao xạ Tây Bắc... - Cảm giác đầu tiên khi anh vào bộ đội như thế nào? Anh có cảm thấy khó khăn gì không khi hoà nhập? - Khó khăn. Khó khăn là ở cái hồi trong bộ đội ở Trung đoàn 225, tôi đã từng “vấp” một vụ rồi, bị kiểm điểm. Hồi đó là mình lính hoàn toàn, cứ đến giờ ngủ phải ngủ thôi, cứ keng keng keng là phải ngủ. Một lần, đồng chí chính trị viên bắt được mình che ánh sáng đọc sách. Nói chung, đọc sách thì tốt nhưng khổ một nỗi là lúc ấy mình lại đọc Kinh Thánh… Bây giờ việc đó là việc quá bình thường, nhưng hồi đấy trong quân ngũ, thế là vi phạm kỷ luật. Giờ ngủ mà anh không ngủ là vi phạm kỷ luật!... Rồi còn chuyện này nữa. Khi Duật được giải thưởng thơ rồi, đồng chí Võ Nguyên Giáp điện thoại vào Trường Sơn cho cho đồng chí Đồng Sĩ Nguyên, nói là nên xuống chăm sóc Duật một tý… Lúc đó thế nào là chăm sóc? Thì làm cho một cái phòng riêng và mắc điện, mà quy định từ thượng tá trở lên mới được mắc điện. Lúc đó đến cấp trung tá cũng không có điện, cấp thiếu tá lại càng không có điện, nhưng đồng chí Duật mới cấp thượng sĩ lại có điện, có một phòng riêng, mà phòng đẹp hơn bất kỳ ai, vì nhà được lát gỗ. Tư lệnh đã ra lệnh rồi mà, ngoài Bộ điện vào bảo chăm sóc nên Duật mới được như thế. Thành ra Duật cũng bị người này người kia ghen tị, tìm cách gây khó khăn... - Anh còn nhớ và có thể kể lại tình huống lúc anh được giải thưởng thơ của Báo Văn nghệ không? - Dạo đó, mình đang ở một nơi thuộc huyện Ăng Khăm, tỉnh Khăm Muội; Bộ Tư lệnh 559 mỗi một năm di chuyển tới mấy nơi. Hôm ấy, tôi nhớ là cánh rừng gió kinh khủng, gió ghê gớm, gió ào ạt. Duật đang ngồi với một nhóm bạn ấy thì có người gọi: “Duật ơi! Lên nghe đài”. Giữa rừng chỉ có độc một cái radio thôi. Lúc mình lên thì nghe thấy ông Hoài Thanh đang đọc cái bài phát biểu của ông ấy lúc trao giải thưởng, nhắc rất nhiều đến Phạm Tiến Duật. Mọi người nói rằng, đoạn trên thì họ nói xong rồi, có nghe họ nói là anh được giải nhất. Thế thì biết vậy! - Sau đấy anh có nhận được giải thưởng gửi vào không? - Không. Sau đó thì mọi việc nó trôi đi thôi, chiến tranh mà. Lúc quay về Ghép thì Báo Văn nghệ có tổ chức trao giải trở lại. Thì cái giải nhất ấy là được giải thưởng của Trung ương Đoàn Thanh niên. Hôm đó có mời đại diện Trung ương Đoàn này, mời ban giám khảo có Hoài Thanh, có Xuân Diệu, có Chế Lan Viên đến. Trung ương Đoàn, đại diện mấy tờ báo cùng trao giải trở lại. Khi đó mình mới từ chiến trường ra, lính tráng gầy xanh vì sốt rét. Tôi nhớ thế này (cái này viết báo rất bất tiện, nói chuyện chơi cho vui thôi), tức là cái giải thưởng là một cái đài Orionton, không có vỏ. Lúc từ chiến trường ra, Duật chỉ ở một nơi thôi là trụ sở Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Mở ngoặc một chút, Duật bao giờ cũng mang ơn Văn nghệ Quân đội, bao giờ cũng coi như là người của Văn nghệ Quân đội. Năm 1968, ông Thanh Tịnh làm trưởng đoàn cùng với ông Xuân Sách và mấy người nữa đã đi vào trong Trường Sơn để xin Duật về Văn nghệ Quân đội rồi, nhưng mà thủ trưởng không cho. Anh em ở Văn nghệ Quân đội từ đó vẫn coi Duật như người nhà và luôn để dành cho một phòng. Và Duật đã từ tòa soạn Văn nghệ Quân đội đi đến Báo Văn nghệ để nhận giải thưởng thơ, đạp một chiếc xe Vĩnh cửu cởi truồng, không có chắn xích, chắn bùn gì hết. Mình mới lái xe một tay, cái đài thì kẹp vào nách nhưng nó cứ trơn cứ tuột… Lúc trao giải xong rồi, bắt tay bắt chân rồi, phải lúc ra về thì một đồng chí ở cơ quan Trung ương Đoàn mới nói: Anh Duật ơi, có chuyện này muốn nói với anh đây, cái đài ấy để trong kho lâu quá rồi, cái loa nó hơi bị rè một tí, anh thông cảm cho, không còn cái nào khác nữa! Sau thì mang về cho mẹ nghe, mẹ dùng cái đài đó để nghe chương trình Tiếng Thơ… - Muốn gì thì cũng phải công nhận rằng, anh là một người được chiều chuộng, bởi vì anh có tài, ngay cả tổ chức cũng chiều chuộng anh. Và như thế, sự chiều chuộng đôi khi tạo cho anh một cảm giác tự tin và viết tất cả những điều mình nghĩ. Cái đó rất là hay đối với nhà thơ, nhưng mà trong con đường hành nghề, con đường sự nghiệp thường rất khó khăn. Anh có gặp trường hợp như thế bao giờ không, có bị cái chính kiến của anh tạo ra tình huống mà bây giờ có thể nhớ lại được như một bài học, như một kỷ niệm?
- Nhưng mà xem ra anh rất biết thích ứng với cuộc đời, trong hoàn cảnh nào anh cũng tự tìm được chỗ nào đấy thuận lợi cho công việc của mình? - Nhưng mà là một người rất cô đơn. - Cô đơn nó là cái kiếp của mọi nhà thơ rồi. Thực chất mà nói, những bài thơ sau giai đoạn huy hoàng của anh về Trường Sơn có sự lắng lại, và nghe nói có một sự cố xảy ra với một bài thơ của anh, bài “Vòng trắng”. Nhưng người ta chủ yếu là nghe tin đồn mà ít ai được biết cụ thể sự tình như thế nào? - Bài thơ đó bây giờ nó không còn vấn đề nữa là bởi vì Báo Văn nghệ đã in lại ngay sau khi biên tập viên chính của tờ Tạp chí Thanh niên, anh Định Nguyễn, tên thật là anh Nguyễn Bé qua đời. Anh ấy mất và Văn nghệ đã phúng anh ấy và đăng lại bài thơ Vòng trắng. Thực ra tôi không có bài thơ nào tên là Vòng trắng cả, bài thơ này là Viết về số 0 và đấy mới đúng chứ không phải là Vòng trắng: “Khói bom lên trời thành một cái vòng đenTrên mặt đất lại sinh bao vòng trắngTôi với bạn tôi đi trong yên lặngCái yên lặng bình thường đến sau chiến tranhCó mất mát nào lớn bằng cái chếtKhăn tang, vòng tròn như một số khôngNhưng bạn ơi ở bên trong vòng trắng Là cái đầu bốc lửa ở bên trong”. Chỉ có 8 dòng. Thì để trong sổ tay và cái hồi B52 Hà Nội, cái tuần lễ B52 đó. Năm 1973, Duật ra Bắc mấy tháng, ra làm một số việc mà trong những việc đó thì anh Đồng Sĩ Nguyên có giao cho là để chuẩn bị cho việc soạn thảo Văn bia Trường Sơn nên Duật phải đi thi thu thập tài liệu của tất cả các văn bia từ trước đến giờ để anh xem, kể cả Vĩnh Lăng bi ký của Nguyễn Trãi, thu thập hết. Khi mình ra Hà Nội, anh Định Nguyễn đến thăm và bảo: Chúng tôi đang chuẩn bị làm một số báo kỷ niệm một năm tròn bom Mỹ ném Khâm Thiên, ông có bài thơ nào không? Duật bảo, chả biết, có mấy bài làm ở chiến trường. Anh ấy hỏi ở đâu thì Duật giở sổ tay sáng tác ra. Trông thấy bài thơ Viết về số 0, anh Định Nguyễn bảo, chùm này được, coi cái bài này là cái bài viếng những người chết ở Khâm Thiên. Vậy là đăng lên thôi. Thế nhưng cái số báo ra không phải là số tháng 12/1973 mà in chệch ra thành số Tháng Giêng năm 1974 nên có lẽ người ta đã hiểu khác về bài thơ. Người đầu tiên nói với tôi là ông Đồng Sĩ Nguyên, ông bảo là, Duật ơi, hình như là Duật có một cái tai nạn nghề nghiệp rồi, có nghe một ai bên Phủ Thủ tướng nói rằng Duật có làm bài gì “khó khăn” lắm, nhưng mà tôi không biết. Sau đó thì anh Bảo Định Giang là người đang trực ở Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật bảo, anh Tố Hữu có nhắn là Duật lên gặp anh ấy. Tôi lên gặp thì anh Tố Hữu nói chuyện rất là nhiều, rất là dài, về tình hình quốc tế, trong nước, về tình hình quân sự, so sánh lực lượng giữa ta và Mỹ, về triển vọng cuộc chiến. Thế là tôi bảo: Anh ơi, thấy anh Giang bảo là anh gặp tôi vì một bài thơ nào đó, mà hình như là có tai nạn gì đó, chứ không phải là chúng ta nói chuyện tình hình quốc tế hay là trong nước. Thì lúc bấy giờ anh Tố Hữu bảo là: À thế là hoá ra thật à! Thì hoá ra là một ông tiền đạo rất là giỏi của Việt Nam thế mà nay lại đá thủng lưới nhà à? Thủng lưới nhà rồi! Nhưng mà trong đầu tôi ngờ rằng cho đến giờ phút đó Tố Hữu chưa chắc đã đọc bài đấy. Tôi đoán rằng có lẽ ông mới được nghe ai đó tóm tắt cái ý của bài thơ cho ông ấy nghe, chứ ông ấy chưa đọc. Vì nếu đọc, Tố Hữu là người rất là tinh, thì chắc là không hiểu lầm được như thế. Thế thì sau đó cái việc ấy trôi đi. - Kết thúc ở đấy? - Không, chưa kết thúc gì cả. Đợt ấy, tôi chỉ ra miền Bắc có 10 ngày thôi. Trong thời gian tôi ở Hà Nội, ông Hoàng Trung Thông, lúc ấy là Vụ trưởng Vụ Văn nghệ của Ban Tuyên huấn Trung ương, đến nhà nhưng không gặp, lùa vào qua cửa khoá một cái tờ giấy có mấy dòng chữ sau đây: “Duật ơi, thôi cứ vào chiến trường đi. Mọi việc thì ngoài này sẽ thu xếp. Yên tâm mà sáng tác và chiến đấu”. Người thứ hai là ông Chế Lan Viên gọi đến, bảo là mình biết việc này rồi, bây giờ Phạm Tiến Duật có thể đứng trước một tình huống như sau, trước mặt là một cơn mưa lớn, mưa rất to, có thể có 2 cách, cách thứ nhất là thôi trú lại đến khi nào trời tạnh thì đi. Cách này không hay lắm vì khi trời tạnh mà đi thì đoàn lữ hành họ đi qua lâu rồi, đuổi theo không kịp. Cách thứ hai là đội nón, mưa cũng đi, đội nón mà đi. Hôm nay Chế sẽ cấp cho Duật một cái nón như vậy để Duật đội mà đi. Đấy là bộ Thủ Lăng Nghiêm kinh. Cho đến bây giờ có thể nói là rất mang ơn Chế Lan Viên, bộ Kinh Phật hay thật. Có thể nói rằng trong các bộ Kinh Phật không có bộ nào lại hay đến thế, kỳ diệu như bộ Kinh ấy… Thực ra toàn bộ cái vụ phê bình Vòng trắng này thì thật ra là phê bình cho bạn đọc ngoài này nghe thôi, nghe và đọc, chứ còn Duật đâu có đọc, Duật vào trong Nam rồi. Tất nhiên, cũng để lại vài việc rất là dữ dội, và kể cả “đánh leo” cũng có. Nhưng rất kỳ diệu là có ông Đồng Sĩ Nguyên. Ông ấy là một người mà tôi phải nói là mang ơn một đời. Ông ấy đặc biệt lắm, ông ấy gặp tôi lần đầu tiên ông nói như sau (lúc ấy tôi đã là nhà thơ có tiếng rồi): về văn học thì tôi không biết, tôi hoàn toàn không biết một tí dòng nào cả, toàn bộ cái việc này thì tôi thấy rất đáng trọng, đáng nể nhưng rõ ràng là không dễ. Cho nên tôi không kiểm điểm anh và tôi đề nghị Cục Chính trị chỗ anh công tác sẽ không kiểm điểm anh hàng tháng mà kiểm điểm hàng năm. Tức là đến cuối năm anh mới phải báo cáo Cục Chính trị là anh làm được gì trong năm đó, chứ anh không phải kiểm điểm hàng tháng vì có những tác phẩm viết 4-5 tháng mới xong thì sao. Riêng tôi thì cứ 3 năm tôi hỏi anh một lần. Còn anh cần bất cứ thứ gì thì anh cứ nói với tôi. Thế thì tôi hỏi, tôi biết anh là hội viên Hội Nhà văn rồi, thế hội viên Hội Nhà văn được những cái gì? Duật đáp, hình như là được một tháng 10 gói chè Hồng Đào và mỗi ngày 1 bao thuốc lá, tức là 1 tháng được 3 tút thuốc, đấy là tiêu chuẩn của hội viên Hội Nhà văn. Ông Đồng Sĩ Nguyên bảo ngay, tháng này anh sẽ có tiêu chuẩn ấy, tôi sẽ cấp cho anh y như thế, không khác gì. Thực ra thì cũng không được dùng, chỉ được thuốc lào thôi vì mấy cây thuốc lá mang về bạn đồng đội dùng hết, nhưng mà đại khái là mình đã có một ông thủ trưởng đặc biệt. Có được những ông thủ trưởng như thế thì kỳ diệu lắm! - Hồi anh được giải, nghe nói anh là trường hợp duy nhất được 9 đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị mời cơm, có đúng không ạ? - Đúng. Tôi không nhớ tất cả nhưng trước hết là tôi nhớ lần được gặp đồng chí Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Lần đó thì tôi không bao giờ quên. Tôi nhớ hôm ấy còn có những người được giải thưởng khác như Phan Thị Thanh Nhàn, Bế Kiến Quốc, giải 3 và giải 2, còn có cả Việt Phương và Chế Lan Viên. Mọi người đều ngồi quanh mâm nhưng không ai ăn chỉ riêng tôi ăn tới miếng ăn cuối cùng trên mâm. Tất cả họ đều không ăn, họ chỉ nghe Thủ tướng Phạm Văn Đồng nói chuyện. Thế là Thủ tướng cười bảo, Duật đúng là lính thật, ăn rất là ngon. Thực ra hôm đấy không có món gì đặc biệt lắm, chỉ có một thứ duy nhất mà gây ấn tượng đối với tôi là bánh cuốn, bánh cuốn rất ngon. Nhưng Thủ tướng có nói mấy câu rất hay, rất gây ấn tượng đối với tôi và đến bây giờ tôi nghĩ rằng nhắc lại vẫn cần thiết. Lúc bấy giờ các bạn nhớ cho là chúng ta dịch văn học nước ngoài dè dặt vô cùng. Trăm năm cô đơn vẫn chưa hề được dịch. Sách của cái ông gì viết Người và Chuột nhỉ? - John Stenberg! - Đúng, John Stenberg! Thủ tướng có đọc cuốn này qua bản tiếng Pháp, thế là ông hỏi là, cái truyện đấy dịch chưa. Mọi người bảo, thưa, chưa dịch ạ vì với thị hiếu Việt Nam tác phẩm này nó có hai mặt, đối với Việt Nam nó không hợp. Thủ tướng bảo: Phải dịch, với những tác giả lớn nó xấu cũng phải dịch nếu nó hay, nhưng mà trong lời nói đầu phải nói rõ chỗ nào xấu để dân biết. Việt Nam ta là một cơ thể khoẻ, không sợ vi trùng, cơ thể yếu mới sợ vi trùng, cơ thể khoẻ không sợ vi trùng… Thủ tướng có nói đến Trường Sơn, đến tất cả mọi thứ; ông bảo là: nhìn chung cái văn nghệ không chỉ là một lúc. Rất là nhớ và hình như lúc bấy giờ ông đã trông được những nhược điểm của tôi chăng, nên ông mới nói rằng, không chỉ làm cho bây giờ mà làm những cái gì cho dài hơn, xa hơn, nó con người hơn chứ không chỉ là cuộc chiến đấu này, thời khắc này, hay là sư đoàn này mà là cuộc đời này, nhân quần này. Tôi thấy “ông già” đặc biệt lắm, “ông già” rất được... Còn đồng chí Lê Đức Thọ chính là người có thể nói là đầu tiên bênh đỡ Duật cho vụ Vòng trắng. Tôi nghĩ rằng, vụ Vòng trắng không trở thành một vụ việc lớn mà mau chóng tan đi rất nhanh do chính là có những người ở cấp cao nhất nhìn ra đúng bản chất vấn đề. - Có người bảo, trong số những nhà thơ, Phạm Tiến Duật là người rất dại. Cái dại ấy một mặt làm cho anh không thành đạt trên quan trường, phải nói thẳng thắn đi vì có rất nhiều người danh tiếng không bằng anh nhưng thành đạt, nhưng làm cho Phạm Tiến Duật đúng với một người thi sĩ hơn. Anh có nghĩ thế không, anh có chấp nhận thế không, khi hành động như thế anh có ý thức hay là bản năng, anh sống hoàn toàn theo bản năng theo cảm nhận của mình? - Không bản năng! Tôi là người sống rất trí tuệ, không phải là bản năng. Trong quá trình sống thì rất may mắn được gặp những người hơn mình một cách thường xuyên, và họ dạy mình. Và luôn luôn giữ một cái gì gốc đức. Ông bố tôi là một ông thầy dạy chữ Hán, chữ Pháp, nói chung cái tập tính gia đình được tập ngay từ bé và rất là không muốn phiền lụy người khác. Ngay bây giờ cũng thế thôi, tức là Duật có thể nhờ nói bạn bè nhưng mà phải thân cơ. Ví dụ như là vừa rồi, ngay lần gần đây nhất, khi Duật làm Tổng Biên tập rồi, bây giờ làm thị trường khó quá, rất khó. Ngày xưa mình làm Báo Văn nghệ 18 năm, được vinh dự được đăng những bài thơ đầu tay của ông Nguyễn Quang Thiều và ông Hồng Thanh Quang, nhưng thời làm đó khác hẳn bây giờ. Bây giờ làm Tổng Biên tập cho một tờ báo mà tiara không lớn lắm thì phải trông vào quảng cáo. Đi xin quảng cáo vào một địa chỉ nào đó của một giám đốc rất là to, oách, vợ làm thơ, nhưng ông ấy chỉ nói một câu sỉ nhục là không dùng nữa, dứt khoát không, là ra về đấy, mày có cho tao một tỷ thì cũng thôi! Một điều đáng kể nữa là, có một điều đính chính mà có thể nói rằng một số nhà phê bình viết về Duật rất hay, với một cái thiện ý lăngxê nhau cũng có, nhưng chưa chuẩn xác. Cái thơ của Duật từ xưa đến giờ, trước cuộc chiến, trong cuộc chiến và sau cuộc chiến là cái gì rất cần thiết, viết một bài về Phạm Tiến Duật là cần phải nói. Đây là lời ông Lê Đình Kỵ: trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ có hai trường phái thơ: một trường phái là lấy cái bên ngoài biểu hiện là chính, một trường phái lấy cái bên trong là chính, cái bên ngoài là Phạm Tiến Duật, bên trong là Chế Lan Viên, đấy là ý tóm tắt, không phải là nguyên văn. Có thể cũng đúng, cũng có thể chưa đúng. Nhưng mỗi một người chỉ quan tâm tới vài điều thôi, nếu nói Phạm Tiến Duật là thơ lái xe, thơ thanh niên xung phong, sau này là thơ viết về những người làm tiểu thủ công sau chiến tranh thì cũng đúng thôi. Nhưng Phạm Tiến Duật chỉ có một đề tài duy nhất, trong chiến tranh và sau chiến tranh. Sau này nữa, lúc chết cũng thế, chỉ có một đề tài là viết về sự thiếu hụt. Đấy là điều mà mỗi một người đóng góp một kiểu, mà tôi nghĩ rằng trong làng văn không phải ai hơn ai mà đóng góp cho làng văn một chút gì đó, có người đóng góp cái này, có người đóng góp cái kia, nhưng thường chỉ đóng góp một điều thôi: khai phá, viết về cái thiếu hụt của con người. Bài thơ về tiểu đội xe không kính là viết về cái sự thiếu đủ mọi thứ trên đời này; Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây là viết về thiếu nhau, sau này cũng vậy thôi, thấy đầy đủ thì thôi, thấy thiếu hụt thì làm thơ… |
||||||||||||||
| H.T.Q |
traitimtron: HOA BAN HÀ NỘI
Hoa Ban nở giữa trời Hà Nội,
Cánh mỏng manh nhè nhẹ gió đung đưa,
Mùa xuân đến cho nhiều thêm mong ước,
Mỗi tâm hồn như một đóa hoa tươi..
Hoa ban là tên gọi ở miền Tây Bắc
Còn ở Huế gọi khá thô là hoa Móng Bò,
Văn nghệ sĩ gọi là hoa NỮ HOÀNG vì lá có hình trái tim phải kg các bạn?
Tra mạng thấy kg phải/
/
Nhân đọc TRAI TIM TRON có vài lời bàn:
Hoa sữa ở ĐN bị chặt khá nhiều vì trồng quá dày, hoa này nên trồng thưa vì thơm thoang thoảng thì tốt cho sức khỏe hơn. Ở Thủ đô thì hao sủa có lúc đc coi như biểu tượng vì có nhiều đường con như Nguyễn Du, Quang Trung... có nhiều hoa này. Song nhạc sỹ Hồng Đăng sáng tác bài này cho phim, lúc đó ông cũng kg biết loài hoa này. Cũng như nhạc sỹ Thái Cơ sáng tác bài Rặng Trâm Bầu bất hủ, thì ông cúng đang ở miền Bắc, không hề biết cây này là gì, khi tôi vào miền Tây công tác hỏi dân ở đó hầu như không ai biết cây này. Tất nhiên đây là hai loài cây có thật chứ không phài như rượu Hồng Đào hay LÁ DIÊU BÔNG phải không các bạn.
Cánh mỏng manh nhè nhẹ gió đung đưa,
Mùa xuân đến cho nhiều thêm mong ước,
Mỗi tâm hồn như một đóa hoa tươi..
Hoa ban là tên gọi ở miền Tây Bắc
Còn ở Huế gọi khá thô là hoa Móng Bò,
Văn nghệ sĩ gọi là hoa NỮ HOÀNG vì lá có hình trái tim phải kg các bạn?
Tra mạng thấy kg phải/
/
Nhân đọc TRAI TIM TRON có vài lời bàn:
Hoa sữa ở ĐN bị chặt khá nhiều vì trồng quá dày, hoa này nên trồng thưa vì thơm thoang thoảng thì tốt cho sức khỏe hơn. Ở Thủ đô thì hao sủa có lúc đc coi như biểu tượng vì có nhiều đường con như Nguyễn Du, Quang Trung... có nhiều hoa này. Song nhạc sỹ Hồng Đăng sáng tác bài này cho phim, lúc đó ông cũng kg biết loài hoa này. Cũng như nhạc sỹ Thái Cơ sáng tác bài Rặng Trâm Bầu bất hủ, thì ông cúng đang ở miền Bắc, không hề biết cây này là gì, khi tôi vào miền Tây công tác hỏi dân ở đó hầu như không ai biết cây này. Tất nhiên đây là hai loài cây có thật chứ không phài như rượu Hồng Đào hay LÁ DIÊU BÔNG phải không các bạn.
Thứ Năm, 7 tháng 3, 2013
VỚI TRÍ THỨC
Đối thoại với trí thức không cần treo bảng
Đại biểu Lê Bộ Lĩnh (An Giang) nêu câu hỏi rằng, trước nhiều vấn đề
hệ trọng của đất nước, trí thức trong và ngoài nước đã có nhiều đóng góp
và gửi nhiều ý kiến. Thủ tướng có kế hoạch đối thoại với các nhà khoa
học và trí thức không? Thủ tướng nói rằng không biết đại biểu định nghĩa
trí thức như thế nào, còn “ngày nào tôi cũng đối thoại với trí thức”. 
Theo quan điểm của Thủ tướng, đối thoại với trí thức không phải là tổ
chức một buổi gặp gỡ, mà tiếp xúc, trao đổi, lắng nghe. Đối thoại có
nghĩa là luôn luôn tiếp cận với chuyên gia trong và ngoài nước, lắng
nghe những ý kiến đúng đắn để hỗ trợ cho việc hoạch định chính sách,
điều hành bộ máy. Việc tiếp xúc và lắng nghe đó diễn ra hằng ngày, đó là
công việc, là nhu cầu thực sự của một con người có trách nhiệm và cầu
thị học tập. Việc đó không cần phải treo bảng, không cần phải tuyên
truyền như một sự kiện. Sự kiện thì chỉ xảy ra một lần, còn đối thoại
với trí thức phải là công việc thường xuyên, thường trực và nhuần nhuyễn
trong suốt quá trình làm việc của một cán bộ lãnh đạo. 
Một câu trả lời rất đáng chú ý của Thủ tướng: “Những người làm việc
chung quanh tôi đều là tiến sĩ, kỹ sư, có học vị cả. Chúng tôi làm việc
liên tục và tiếp xúc hằng ngày. Treo khẩu hiệu đối thoại với trí thức
thì hình thức quá”.
iều này có nghĩa là chọn người tài giỏi để cùng làm việc, người có chuyên môn cao để giúp việc. Chất xám của cộng sự là nguồn vốn, là yếu tố của thành công cho bản thân và cho công việc chung. Quan điểm này ngược lại với nhiều người luôn tìm cách vùi dập người tài, xa lánh người có năng lực hơn mình và chỉ thích sử dụng người kém nhưng ngoan ngoãn và giỏi xu nịnh.
Một ý nghĩa khác là vấn đề sử dụng con người thì phải chú trọng tới
hiệu quả, có thực sự dùng người hay không và biến tri thức thành sản
phẩm cho xã hội, chứ không phải bắc loa tuyên truyền trọng dụng nhân
tài, lắng nghe trí thức. Nhiều nơi loan tin trải thảm đỏ đón nhân tài
nhưng có dùng không và dùng như thế nào lại là chuyện hoàn toàn khác. 
Qua một câu chất vấn, Thủ tướng đã trả lời rất thuyết phục, trong đó
hàm chứa sâu sắc việc sử dụng con người và thực chất của việc đối thoại
với trí thức. Đối thoại với trí thức là làm việc với trí thức, là tận
dụng, khai thác tối đa sáng kiến, ý kiến tham vấn của chuyên gia, học
giả để vận dụng có hiệu quả vào công việc. Người lãnh đạo có tầm như vậy
cũng là một trí thức.
Lê Chân Nhân
(Dân trí) - Trong phần trả lời chất vấn của Thủ tướng Nguyễn tấn Dũng sáng ngày 13/11, có một vấn đề nói về mối quan hệ giữa trí thức và lãnh đạo rất đáng để những người làm cán bộ, quan chức ngày nay suy nghĩ.
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)