LÊ KHANH

Mọi tất tả của một ngày thường đầy ồn ào bụi bặm đã lùi lại phía sau, Lê Khanh trở về nhà, lúi húi quét dọn trong căn phòng khách bé bỏng và ấm cúng của gia đình chị, ở một ngõ nhỏ trên con phố lớn Phan Đình Phùng.

Dễ cũng đến 3 năm, sau khi tung váy kiêu hãnh trên sân khấu Nhà hát Tuổi trẻ trong vóc hình Minpho phu nhân của vở kịch kinh điển "Âm mưu và tình yêu", Lê Khanh tạm lắng đi, chưa hề tiếp cận thêm với một vai diễn đầy đặn nào nữa. Chị, như muôn vàn người đàn bà đảm đương hai đứa trẻ đang bước vào tuổi "ương ương dở dở", đã tự sắp đặt chuỗi thời gian của mình, chỉ để xoay vòng quanh cái trục ngàn đời, chồng và con và tổ ấm…
1. Hà Nội đắm chìm giữa cái rét lộc tháng 2 âm lịch, phố phường dìu dịu và giăng giăng trong màn mưa bụi mỏng tang kỳ ảo, hỏi thăm nhà Lê Khanh, đã thấy bà Lê Mai chạy ra, đon đả cười và xởi lởi chỉ dẫn. Cô út Lê Vy theo chồng sang Pháp, bà Lê Mai buồn, cho thuê căn nhà xinh xắn trên Phú Thượng, về Phan Đình Phùng sống gần con gái thứ Lê Khanh.
Đại gia đình nổi tiếng giờ mỗi người một nơi, Lê Khanh mủm mỉm, bố Tiến đang một mình bên phố Nguyễn Thái Học cùng con cháu đằng họ Trần. Nói rồi mắt lại nheo nheo, bố Trần Tiến ngoài 70 mới bắt đầu tự lập, ra ở riêng, cũng lúc vui lúc buồn và lúc rảnh chân còn đi đóng phim, vừa xuất hiện trong bộ phim truyện nhựa "Bi, đừng sợ" đang xôn xao dư luận.
Chỉ Lê Khanh là bình thản, gác qua bên nhiều dự án, tạm ngơi đi những ước mơ, thường ngày đi học, đi dạy, đón con chở con, lâu lâu lại tham dự các "event", sự kiện thời thượng thuần PR, giải trí, nơi mà các nhà tổ chức câu kéo sự góp mặt của người nổi tiếng để làm sang và thu hút ống kính máy ảnh của phóng viên báo mạng.
Cách đây mấy ngày, chị, hết sức tình cờ, sải chân trên sàn catwalk của một nhãn hiệu thời trang quốc tế đang chào hàng ở Việt Nam. Đèn phụt tắt, bỗng nhiên bừng sáng, trong quầng lung linh hư ảo của một sân khấu khác lạ, khác rất xa với sân khấu cả đời gắn bó, Lê Khanh hiện ra, xúng xính người mẫu, vẫn đài các, kiêu sa, vẫn gây bất ngờ cùng những trầm trồ thú vị cho cả những người dự khán.
Con gái 16, con trai 14, Lê Khanh nhíu mày, chị và chồng, đạo diễn Phạm Việt Thanh, đành như mặt trăng và trái đất, chịu chung lực hút của mặt trời, không sao cưỡng ra ngoài cái trục ly tâm ấy. Nhà chị nhiều khi hối hả như thời chiến, liên tục phải nối mạch điện thoại, "chim sẻ gọi đại bàng" giữ cho liên lạc thông suốt.
"Bố đón con chưa, mẹ đón con chưa? Bố về chưa, mẹ về chưa?", hai vợ chồng, bận cách mấy, cũng gắng sắp xếp để (ít nhất) có một người ở nhà trông chừng bọn trẻ. Sự phối hợp vợ chồng lúc nào cũng nhịp nhàng để con cái không bao giờ rơi vào cảnh phải vắng cha hoặc vắng mẹ. Đưa con tới trường, Lê Khanh lại sấp ngửa tự đánh xe đi học.
Vượt qua được hết những bộn bề vụn vặt đó, chị thấy nhẹ lòng, thấy mình cũng đảm đang không kém người đàn bà đảm đang nào khác. Hỏi con gái, con giai có thừa hưởng được nhiều trong những đường nét Hà Nội chẳng thể trộn lẫn của mẹ, Lê Khanh lắc đầu, bọn trẻ toàn giống bố.
Lũ trẻ, chả hiểu hãnh diện đến đâu vì được là con của người mẹ ai cũng biết tên biết mặt, nhưng Lê Khanh chỉ cảm nhận một điều, hình như các con thấy phiền, rất ngại cùng mẹ tới những chỗ đông người. Là con của người nổi tiếng, hay bị săm soi để ý, rủi mẹ có việc đến trường, thể nào các bạn cũng ngắm nhìn chỉ trỏ, có khi còn chạy tới xin chữ ký. Những hệ lụy ấy, Lê Khanh bảo, các con chị không thích, bị chuốc vào áp lực của sự mất tự do và nói chung, chúng chả lấy gì làm tự nhiên, thoải mái.
Nhìn các con, nghĩ lại tuổi thơ mình, Lê Khanh quay quắt lòng, đúng như câu các cụ thường nói: Có nuôi con mới hiểu lòng cha mẹ. Hến và Thóc, thông minh nhưng lơ đãng, lắm nỗi mẹ Khanh bực mình, rồi bình thản nghĩ, đành ngậm ngùi mà rằng, cái lơ đãng đấy nghe cũng quen quen, chung quy là chuyện "giỏ nhà ai quai nhà nấy".
Con gái Lam Khê, con trai Gia Khanh, tên Gia Khanh thầy Nguyễn Đình Nghi gợi ý, chắc cũng muốn cậu quý tử có được thiên hướng của mẹ. Các con chớm tuổi teen, ham chơi ham vui như mọi đứa trẻ đang dần lớn, Lê Khanh, dẫu là Nghệ sỹ nhân dân lừng danh thiên hạ, cũng chả thể thoát ra khỏi những tâm tư, những nỗi niềm canh cánh rất đàn bà.
Lo con vượt rào, sợ con trườn dần khỏi vòng tay mẹ, chị lụi cụi, bỏ bớt đi những viên gạch đắp xây sự nghiệp, để chắt chiu từng giây từng phút, ở bên các con nhiều hơn, quan tâm đến các con nhiều hơn, và bao bọc chúng trong tầm mắt luôn luôn chuyển động của người mẹ.
Lê Khanh tạm thời không còn là Lê Khanh của những vai diễn để đời, tạm quên đi những day dứt cho số phận đàn bà trên sân khấu, mà chấp nhận lui lại sau, ẩn mình, làm một người đàn bà đích thực đời thường, sao cho gia đình mãi bình yên và êm ấm.
2. Vừa trông con, vừa học (cao học) vừa kiêm thêm công việc giảng dạy (đại học), một lớp chính quy ngay trong Trường Sân khấu điện ảnh, ngày thường của Lê Khanh luôn không còn những khoảng trắng. Làm chủ nhiệm lớp đào tạo diễn viên, nhiều khi hưng phấn, và cũng do thời gian bó buộc, Lê Khanh thả cửa, rèn vai cho học trò tận đến 12 giờ đêm.
Ngẫu hứng thế, nhưng lạ một điều, sinh viên lại rất chịu cách bắt tay bắt chân truyền nghề vừa sát sao mà lại vừa chi tiết, kỹ lưỡng ấy. Là nữ nghệ sỹ tài năng, và cũng may mắn bậc nhất của sân khấu kịch những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, Lê Khanh có trong tay bộ sưu tập vai diễn đáng ao ước.
Chị tự thấy mình là người quá hạnh phúc, vì lúc được trở thành nữ vương cao quý như Lý Chiêu Hoàng, lúc là Nôra sống kiếp đàn bà buồn tẻ trong căn nhà búp bê khô héo, rồi lập tức lại biến hình thành Đan Thiềm cung nữ đau đáu tác phẩm vĩnh hằng…
Những số phận đàn bà đầy ma mị đeo đẳng Lê Khanh, thúc bách chị, khiến ngay cả trong từng phút giây sống, chị cũng khôn nguôi ám ảnh. Lê Khanh chỉ dẫn cho học trò biết cách để, luôn hài lòng với những gì mình có. Nhưng, là nghệ sỹ, chị cũng ý thức, phải tuyệt đối hết mình và chuyên nghiệp, cốt xứng đáng được tận hưởng vị trí tốt nhất trong đời.
Chỉ một vai quần chúng đi ra sân khấu rồi lại đi vào, một vai mà Lê Khanh tự trào, tầm thường hơn cả những vai diễn tầm thường, ai làm cũng được, ai đóng cũng xong, Lê Khanh vẫn quyết tâm biến nó thành nhân vật không thể thiếu trong cả đường dây kịch.
Chị ngẫm nghĩ, thu vén, đầu tư, từ cái quần phíp đen rộng huếch rộng hoác, đến cái áo bà ba thùng thình trùm mông, hay đôi dép rọ nuốt cả bàn chân "gót sen ba tấc", để cuối cùng, chỉ một bà già nhà quê bước ra sân khấu, trong tích tắc, cũng khiến khán giả cười, vỗ tay, nhận ra Lê Khanh và nhớ, và lập tức, cứ phải có sự đi ra giây lát ấy, kịch mới hoàn chỉnh là kịch.
Chị chỉn chu rồi ngấm ngầm vui sướng, tự tán thưởng cho sự nghiệt ngã đến cực đoan trong nghệ thuật của chính mình, và hài lòng vì những chi ly tính toán ấy, đã được ghi nhận, được tưởng thưởng, làm thành những cái gạch đầu dòng nối tiếp nhau, để xác định vị thế và đẳng cấp cho cá nhân nghệ sỹ.    
Vài năm tháng qua, Lê Khanh trầm lắng hơn, lặng lẽ hơn. Chị không sợ gì, chỉ e một sớm mai tỉnh dậy rơi vào trạng thái không còn gì để mơ ước nữa trong đời. Chị lo lắng ngày mình mở mắt ra, hoang mang không biết sẽ phải làm gì, mình liệu có rơi vào thảm cảnh tồn tại một cách vô nghĩa, và chìm dần đi trong sự lãng quên.
Lê Khanh quá tài năng, được tổ sân khấu cho lộc, được nghề khoản đãi hậu hĩnh, nhưng chị, chưa giây phút nào hoang tưởng vào sự không thể đụng đến (cái) vị thế của mình. Chị vẫn mong, Nhà hát Tuổi trẻ qua cơn mê mải với hài, với những giật gấu vá vai làm kế sinh nhai bán vé, sẽ trở về dàn dựng kịch cổ điển, dù rằng, chị hoàn toàn có thể, không còn cơ hội trong các kịch mục nghệ thuật đích thực.
Khanh tiếc hùi hụi, vì Nhà hát kịch Tuổi trẻ, có được vài cô diễn viên đủ đầy thanh sắc, đang hối hả leo lên con dốc gập ghềnh của nghề, bỗng chùn chân, dừng bước, quay đi hướng khác. Mai Huê, người được kỳ vọng để thay thế Lê Khanh, cũng mặt trái xoan và khuôn hình thanh tú, đã cương quyết nói lời giã biệt với sân khấu chọn một con đường khác trong đời.
Chưa khuây khỏa, Lê Khanh lại ngậm ngùi lần nữa, khi Quách Thu Phương, cô gái Mường xinh đẹp, cũng vì những ràng buộc từ phía gia đình, đành rời xa nghệ thuật. Tuổi tác, những vết níu kéo của thời gian khiến Lê Khanh, có đắng lòng quay quắt, cũng chỉ nghĩ về vai nhũ mẫu mà chả bao giờ tơ hào, được (một lần) trở lại làm nàng Juliet ngây thơ, dẫu đấy chính là giấc mộng ngày nào cũng ẩn hiện trong tâm trí chị.
Lê Khanh khó lòng giải thích, tại sao chị lại yêu đến thế nàng Juliet, đắm đuối đến thế cho một nhân vật, một bi kịch tình yêu thời trung cổ, tận thế kỷ XXI này, các thiếu nữ vẫn thổn thức, xốn xang. Chị, trong thân phận người đàn bà đẹp, ý thức được sức mạnh chinh phục, lại thủ một vai diễn đoan trang giữa cuộc đời, chừng mực với mọi điều, chỉ riêng có hết mình với gia đình, với những bổn phận, để tác thành vị thế của một quý bà sang trọng và bí ẩn


  Ngô Hương Sen

TRẦN HIẾU

NSND Trần Hiếu: Cái sai lớn nhất là yêu lầm người 3:00, 10/09/2010

Lưu để đọc sau Email bài này In trang này In bài này Ý kiến của bạn Liên hệ đăng lại bài 10 bài được đọc nhiều nhất Rất lâu rồi, NSND Trần Hiếu không xuất hiện trên báo chí. Gặp ông trong buổi làm giám khảo chương trình "Gia đình tài tử" (sẽ phát sóng trên kênh HTV7- Đài TH TP HCM), ông tỏ ra rất hào hứng với cuộc thi. Vì ông cho rằng, đây là cuộc thi tìm kiếm sự chia sẻ giữa các thành viên trong gia đình nhiều thế hệ thông qua việc ca hát. Có một gia đình là niềm hạnh phúc lớn, đó là điều ông luôn kiếm tìm. Nhưng đã có lúc ông đi lầm, yêu lầm, và mất tới 8 năm để giải thoát mình khỏi cuộc hôn nhân không may mắn. Căn nhà nhỏ hiện tại của ông và người vợ mới ở gần sân bay Tân Sơn Nhất vẻ như ấm áp và đầy ắp tiếng đàn tiếng hát. Ở tuổi 75, Trần Hiếu vẫn tràn trề thanh xuân… Làm thầy rất buồn - Với 51 năm làm thầy, có rất nhiều học trò nổi tiếng và thành công, người học trò nào làm cho ông tự hào nhất? - Mỗi người một chút. 51 năm đi dạy, tôi có gì? Tôi có hai học trò Thanh Hoa và Y Moan là Nghệ sỹ Nhân dân. Và khoảng 14 Nghệ sĩ Ưu tú. Nghĩa là một ông Nghệ sỹ Nhân dân, dạy được… 2 Nghệ sỹ Nhân dân nữa và hàng loạt những Nghệ sỹ Ưu tú nữa. Này, lẽ ra Bộ Văn hóa phải cảm ơn tôi mới phải, nhỉ? (cười)... Ngoài ra, con gái, Trần Thu Hà mà mọi người biết đến cũng chính là học trò của tôi, hay cả Thanh Thúy, Nam Khánh, Trọng Tấn, Tấn Minh. Tấn Minh cũng chuẩn bị được Nghệ sỹ Ưu tú rồi. Hay Tinna Tình cũng là trường hợp lạ lùng. Nó là học trò lạ nhất trong đời làm thầy của tôi, để lại nhiều xúc cảm đặc biệt. Khi nó về với tôi, mới 17 tuổi chứ mấy, rất bé, nhưng rất giỏi, đã tự sáng tác được một số bài rồi, nhưng nó hát kiểu không có nghề. Và tôi không muốn nhận. Tinna cứ năn nỉ, bác thương con thì dạy cho con... Và Tinna là cô học trò rất cố gắng, học 6 buổi một tuần, nó học một năm bằng người khác học 3 năm thanh nhạc. - Ông dạy học trò thành tài rất nhiều, nhưng đôi khi học trò thành công không phải ai cũng nhớ đến thầy. Với ông, có khi nào cảm giác đó xuất hiện và có khi nào thầy cảm thấy chua chát? - À, trường hợp đó thì xảy ra với rất nhiều thầy, nhưng với tôi thì không có. Học trò nhớ đến tôi lắm, đi xa mấy vẫn nhớ đến tôi. Có những học sinh ở những đất nước xa xôi như Nhật Bản, Hà Lan, vẫn nhớ đến ông thầy nghèo ở quê hương. Những món quà, hay chỉ những tin nhắn thôi cũng đủ làm tôi vui. Nghề thầy giáo là nghề đưa đò, đưa qua sông rồi thì học sinh đôi khi quên, đó là một tình trạng có thực. NSND Trần Hiếu và vợ. Làm thầy rất buồn, trong nghề sư phạm này, mười ông thì năm ông dạy theo kiểu nạt, mắng, dọa để học sinh học. Cái đó chính là cái dở trong sư phạm, thầy bình thường dạy chữ mà nạt học sinh thì đã là sai rồi, huống hồ học hát. Học hát khó lắm chứ. Nghề hát chỉ có một thứ nhạc cụ là bản thân anh ta. Bản thân ca sỹ là nhạc cụ sống. Vậy có thể nói nghề này là nghề khó dạy nhất. Học sinh đến với mình với một tâm trạng rất hào hứng để học, mà thầy lại nạt hay quát mắng, thậm chí nói móc một  câu thôi thì học sinh bị cụt hứng và nó sợ không dám học. Có những ông thầy làm học sinh nó ghi nhớ, khi tốt nghiệp rồi, ra đường gặp họ không chào thầy, như là không biết vậy. - Đã gần 80 tuổi, nhưng giọng hát ông vẫn còn rất mạnh, có lẽ vì thế mà mọi người không thấy ông đang đeo cái ách quá nặng của nghề. Nhưng có khi nào ông nghĩ nếu mà mình không đeo mang những công việc này, thì mình sẽ thảnh thơi hơn, và an hưởng tuổi già? - Cũng có nhiều người hỏi tôi, nếu kiếp sau, thầy có làm lại nghề hát không? Điều đó là chắc chắn. Cái này nó như nghiệp. Ngày trước, tôi đã vào học Đại học Thủ Thiêm ở Hà Nội, khóa đầu tiên luôn. Nhưng rồi tôi bỏ, đi học thanh nhạc. Cả nhà tôi mắng tôi, tôi phải giấu một năm. Buổi sáng, nhà tôi trên đường Nam Bộ (Hà Nội), đi tay phải là trường ĐH Bách khoa, đi về phía trái là phía Nhạc viện Hà Nội, mẹ tôi và mấy đứa em theo dõi, thế là tôi phải đi sang tay phải, vòng qua mấy phố, mới đi đến trường nhạc. Đến cuối năm, tôi có tên trong danh sách những học sinh đi biểu diễn báo cáo ở vườn hoa Chí Linh cho mọi người xem, thế là bị… lộ. Năm thứ nhất, mẹ còn cho suất ăn sáng là một gói xôi. Đến khi biết tôi học hát, mẹ cúp luôn, không được gì cả. Đi học nhịn đón. Cô em mách lẻo năm trước đến giờ thương anh, buổi sáng nắm trộm một nắm cơm cho anh. Đến khi học nhạc kịch với chuyên gia Liên Xô, mệt kinh khủng. Có hôm một nắm cơm không đủ, đang hát tôi ngất xỉu. Chuyên gia phải cho tiền đi ăn một bát phở. Ăn xong lấy sức về hát nhạc kịch. Nói chung, vì là cái nghiệp, nên mình cũng đeo mang và đến giờ như niềm vui. Nó nhàn nhã hơn trước nhiều rồi. Không có cái nghề dạy học có khi mình cũng u ám lắm. - Trong cuộc sống sau này, có khi nào ông vất vả như ngày đầu đi học? - Nho nhỏ thôi, khó khăn nhiều nhất là trong thời chiến. Có khi tôi ôm cây guitar, đứng giữa ruộng hát liền 5 bài cho thanh niên xung phong nghe. Hát xong, bước lên bờ đỉa bám đen cả hai ống chân. Vất vả nhưng cũng tự hào. Chắc trên thế giới chỉ có tôi là một, ca sỹ đứng hát giữa ruộng cày. - Xin chuyển một chút qua công việc ca hát. Dường như dòng nhạc kịch tính mà ông chọn khá đặc trưng nên ở Việt Nam chỉ có Trần Hiếu, không có người thứ hai. Và vì đặc trưng như thế, nên các hãng đĩa cũng ngần ngại. Đến giờ, ông mới chỉ có 2 album riêng, có là quá khiêm tốn với hành trình 51 năm ca hát? NSND Trần Hiếu-Trần Tiến- Trần Thu Hà. - Tôi không bao giờ xin ai cái gì, và cũng chẳng nịnh ai bao giờ. Ai cần thì mời tôi thu âm, thế thôi. Tôi chẳng bao giờ có ý nghĩ phải làm một album cho mình. Kể cả thời chống Mỹ, nhiều ca sỹ nổi tiếng qua đài phát thanh, mà tôi lại lười thu âm. Rồi có truyền hình, tôi là ca sỹ đầu tiên được mời hát. Nhưng cũng chẳng có ý thức phải lưu lại. Tôi có khán giả của mình. Có nhiều khán giả hay lắm. Họ nói Trần Hiếu là người đặc biệt, muốn xem thì bỏ tiền ra mua vé để xem. Ở Hải Phòng, có một ông, cầm trên tay 10 cái vé, gõ vào mũi tôi: "Vì anh mà tôi mất 10 đêm đây". Là bởi vì khi khán giả yêu cầu hát lại, tôi không bao giờ hát bài đêm trước, mà hát một bài khác. Và đó cũng là lẽ sống của tôi. Tôi dạy học trò và cả con Hà nhà tôi, đó là phải biết tự phủ nhận, đã có một thắng lợi rồi thì phải tự phủ nhận, thì mới có cái mới được. Vì cái thứ nhất mình được, cái thứ hai giống cái thứ nhất, cái thứ ba giống cái thứ nhất thì họ bắt đầu nhàm, và đến cái thứ mười giống cái thứ nhất thì mình không còn là gì cả, lúc đó chỉ một thứ gì đấy, lúc đó họ sẽ không thèm nghe nữa. Hà Trần ảnh hưởng tôi từ trong huyết quản! - Nhân nhắc tới Trần Thu Hà, gần đây có bài viết về tâm sự của cô Minh Huệ, vợ cũ của ông, có nói về việc dạy Hà hát và cho rằng Hà ảnh hưởng từ cô nhiều hơn ông. Hẳn là ông đã đọc… - Khi tôi dạy Hà qua trung cấp thanh nhạc rồi, tôi mới cảm thấy khó là vì bố giọng trầm, con giọng cao, thế khi dạy nó thì cảm thấy có một cái hạn chế nhất định. Thế nên tôi mới nhờ một cô giáo dạy một buổi học thêm cho Hà bên cạnh hai buổi lên lớp mỗi tuần. Vì có những khúc cao quá, phải nhờ cô giáo ấy làm mẫu. Nói gì đi nữa thì cô Minh Huệ cũng có một chút công lao trong việc dạy Hà. Nhưng cái đó chỉ là kĩ thuật, đến khi dựng bài và tinh thần hát, Hà vẫn là học trò chính thức của thầy Hiếu mà. Kể cả sau này 4 năm Đại học của Hà cũng thế, tôi luôn hỗ trợ con gái từng bước. Hà tự biết nó học ai. Hà không vô ơn, nó biết ơn những gì bà ấy dạy. Hà học được từ của bố, cái tự phủ nhận, để có dáng dấp riêng của mình. Có một thời gian Hà thích Mỹ Linh và bắt chước giọng hát của Mỹ Linh, tôi phải nói đủ điều, giải thích. Tôi nói, đây là Thu Hà, con của bố, chứ Mỹ Linh không phải con của bố. Thế rồi có Trần Thu Hà... có Nhật thực. Xem đêm diễn đó, tôi run lên vì xúc động. Tôi nói, trước con chỉ là ca sỹ trẻ thôi. Nhưng hôm nay, lần đầu tiên, bố gọi con là nghệ sỹ... Đấy, hành trình của chúng tôi như thế đấy, làm sao ai phủ nhận được. - Ông đã nói tới đây, thì xin hỏi thêm một chuyện có hơi riêng tư, rằng có phải ông chia tay cô Minh Huệ vì có một người thứ ba xuất hiện? - Chúng tôi sống với nhau ở Hà Nội 6 năm. Vào Sài Gòn được 2 năm thì bỏ nhau. Sáu năm ở Hà Nội tôi cứ nhận dạy trường này trường kia, không có chỗ để dạy ở nhà. Ở nhà có mỗi cây đàn thì nhường Minh Huệ dạy học sinh. Thế là tôi đi. - Xin ông cho một lời, rằng có người thứ ba xen vào cuộc hôn nhân này hay không? - Không thể. Chúng tôi ly hôn vì nhận ra không thể tồn tại được bên nhau. - Vâng, nếu vợ quá ghen thì chồng dễ mất bạn. Nhưng con mình thì làm sao mà mất được, thưa ông? - Hai đứa con tôi, Hoàng và Hà ngày đó nói thẳng, bố mà lấy cô ấy là chúng con không chấp nhận. Hà đến học cô Huệ nhưng học xong rồi về, mặt lạnh tanh. Mãi sau này nó mới chịu học. Nó bảo, bố bắt con học thì con mới học thôi, bố làm khổ con đấy. Chưa bao giờ Hà đến thăm nhà của tôi và Huệ. Vì nó giận mà.  Kể cả ngày sinh nhật của tôi, nó cũng không đến, nó cứ bảo bố về nhà con, con làm tiệc cho bố. Kể cả ngày Tết cũng thế, Hà bảo: "Thôi bố về nhà với con đi". Nhưng Huệ khi ấy là vợ, Huệ cũng làm sinh nhật cho chồng, thế là tôi chẳng về được với con. Đấy, mất con là vì thế. Phải mãi sau này, khi ra đời Hà mới nghĩ lại. Còn chuyện mất bạn thì thế này, nhiều bạn tôi nói, đừng trách là không đến với mày, nhưng gặp vợ mày tao thấy không thoải mái. Còn khán giả thì thôi rồi, nhà báo nữ thì đừng hòng hỏi tôi được một câu. Dù trẻ hay già, không nữ nhà báo nào phỏng vấn được tôi, chứ đừng nói đến khán giả nữ. Tôi mất khán giả là vì thế. Đó là lý do ly hôn. Thực sự là cô ấy đã nói không đúng trên báo. Nhưng tôi không muốn nói qua nói lại, làm vậy không nên chút nào. Tất cả những người thân, học trò của tôi đều hiểu. Họ khá bất bình, nhưng tôi nghĩ, thôi, cũng chẳng đáng gì đâu. Từ ngày ra tòa, chúng tôi không gặp nhau. Nhưng nhiều học trò nói, cô ấy vẫn xưng là vợ của NSND Trần Hiếu khi dạy học trò. Thực sự thế nên tôi thấy những gì cô ấy nói trên báo vừa qua như một hình thức PR bản thân. Thế thôi… - Nghe ông nói thì dường như đời ông đã gặp một khúc trầm, liên lụy tới đàn bà, và để lại quá nhiều tai tiếng? - Càng ngày càng nhận ra quá nhiều sự khác biệt. Ban đầu là cãi vã, sau đó thì tôi cố giữ im lặng. Nhưng giữ im lặng thì mình bị đau đầu, trầm uất. Có dạo tôi gầy tọp đi và mệt mỏi vì những chuyện đó. Đến khi chia tay, tôi đã ra đi với không một xu dính túi. Cả đời dành dụm đã trắng tay. Khi ở với bà ấy, tất nhiên bà ấy may cho tôi quần áo, nhưng khi tôi đi thì bà ấy giữ tất cả lại. Chỉ còn vài cái quần áo mà tôi tự bỏ tiền ra mua thì tôi mới mang đi thôi. Còn lại thì để lại, kể cả cái buồng bà ấy ở cũng là tiền của mình, mình cũng để lại… Sai lầm lớn nhất trong cuộc đời tôi là yêu bà ấy, phải chịu khổ trong 8 năm trời. Mặc dù sau một năm thì tôi đã nhận ra, nhưng không muốn bỏ nữa, vì mình cũng lớn tuổi rồi. Tôi nghĩ là tôi có thể cải tạo được. Nhưng không. Sự bền bỉ làm tôi thành trầm cảm... - Trần Thu Hà có phản ứng gì về bài báo không, thưa ông? - Không! Khát khao "Trần gia nhã nhạc"! - Có lẽ chúng ta nên khép lại câu chuyện quá khứ ở đây. Xin hỏi ông một câu chuyện khác. Trong những tư liệu gia đình ông mà tôi lưu giữ được, có bức hình ông và em trai Trần Tiến, cùng con gái Trần Thu Hà. Hình ảnh đẹp, gợi nhớ về một gia đình nghệ thuật. Ông có thấy tiếc là ba nghệ sỹ tài năng nhưng chưa bao giờ kết hợp với nhau? - Tôi luôn có một khát vọng, là ba nghệ sỹ nhà tôi lập thành Trần gia nhã nhạc, đi diễn xuyên Việt. Trần Tiến bảo, có thể xuyên cả châu Âu nữa. Nhưng khó. Vì tôi đi bây giờ, vứt học trò cho ai? Năm nào cũng có đứa tốt nghiệp cả, phải lo cho chúng nó chứ. Và hơn thế, mỗi người một kế hoạch. Hà bây giờ nó có sự nghiệp riêng và ở xa, cũng phải để nó lo sự nghiệp của nó nữa. Chứ chúng tôi đã từng ngẫu hứng hát ở một vài nơi và rất nhiều người hào hứng với phần biểu diễn đó. - Nhưng dù có thế nào đi nữa, thì ông cũng đã có một hậu sinh khả úy. Dù có kết hợp hay không thì tôi nghĩ ông vẫn tự hào? - Tự hào vì nó là con mình. Hà bây giờ nó hát mỗi show không dưới 3.000 đô la, gần sáu chục triệu, trong khi cát sê của mình cao nhất là 6 triệu đồng. Nhưng điều đó không quan trọng bằng việc Hà biết tự phủ nhận mình, trở thành ca sỹ độc lập với phong cách riêng, hát nhạc jazz rất tốt và luôn tìm kiếm những điều mới mẻ. Nghệ sỹ phải là như thế. - Ông có tính chuyện làm một liveshow kỷ niệm lúc về già? - Hơn 55 năm rồi, nếu kể cả thời gian hát nghiệp dư, thì tôi đã có 64 năm ca hát. Thế là đủ rồi. Đến giờ tôi hát vẫn thoải mái, 13 bài liên tục vẫn còn khỏe. Nhưng làm show thì còn phụ thuộc nhiều thứ, tiền chẳng hạn, ít nhất cũng phải 300 triệu. Mà nếu mình có số tiền ấy, mình sẽ làm việc khác. Nói thật, có những lúc tôi đã tính giã từ nghề hát. Lúc mẹ con Hà chết, tôi tưởng không thể hát được nữa, vì buồn quá, nhưng khán giả đã kéo tôi về lại. Và một năm sau khi vợ chết, tôi đi hát lại. Tôi nghĩ, tôi sẽ rút lui khi khán giả còn yêu mến mình! Bà Minh Ngà, người vợ thứ ba của NSND Trần Hiếu: Tôi lấy anh Hiếu vì...bị người ta xúc phạm Từ ngày tôi lấy anh Hiếu, thi thoảng có nhà báo đến phỏng vấn và tôi cũng là một nhân vật trong những bài báo đó, họ kể tôi đã chăm sóc anh Hiếu ra sao. Vừa rồi, đọc báo thấy chuyện nói anh Hiếu quá nặng lời, tôi cảm thấy thương anh ấy. Còn nói chuyện có người thứ ba xen vào là không đúng. Lúc đầu, tôi cũng chẳng biết bà ấy là ai. Có hôm bà ấy gặp tôi, hỏi: "Cô có biết tôi là ai không? Tôi là vợ ông Trần Hiếu, tôi nói cho cô biết, chúng tôi sắp bỏ nhau rồi, nhưng phải đợi đến khi ông ấy 75 tuổi, hết tuổi đàn ông đã, tôi mới kí đơn. Nói thật, lẽ ra tôi không lấy anh Hiếu, chỉ coi là một người anh thôi, đồng hương Hà Nội, cùng phố cũ, rất quý nhau. Nhưng bà ấy xúc phạm anh Hiếu quá, tôi thương. Sau này, chú Tiến (nhạc sỹ Trần Tiến- PV) gặp tôi mới bảo: "Ông Hiếu nhà em khổ lắm, lấy vợ 8 năm, mất con mất bạn, giờ mất hết tiền dành dụm cho người ta xây nhà còn mang tiếng đi ở nhờ". Bà ấy viết thư cho mẹ tôi: "Con bà còn trẻ lắm, tôi được biết con bà hiện nay đang quan hệ với ông Trần Hiếu. Tôi khuyên là đừng có lấy. Bà ấy viết thư hết, gửi sang tận nước Mỹ cho bố mẹ chồng Trần Thu Hà, còn viết thư cho cả NSND Trọng Bằng nữa… Vì sao tôi lại thương anh ấy? Lúc đầu tôi không quan tâm đến việc anh ấy là nghệ sỹ nổi tiếng. Hồi đó tôi đã ly dị chồng, con tôi đi du học, nên gia đình khuyên tôi không nên đi bước nữa, ở đấy đợi con về thôi. Nhưng có một ngày, anh Hiếu gặp tôi và nói: "Ngà ơi, bây giờ anh khổ lắm, giờ anh ở với thằng Trần Tiến, chẳng ai chăm sóc cho anh". Cả gia đình khuyên tôi không nên lấy. Nhưng anh Hiếu bảo: "Nếu mà thương anh, thì lấy anh chứ anh không cặp bồ đâu, anh già rồi, mà anh là nghệ sỹ không muốn nhiều điều tiếng. Anh cần một người vợ để chăm sóc, chứ con anh cũng ở xa hết rồi". Tôi nghĩ cả tháng trời. Cộng thêm việc bà ấy đi rêu rao nói xấu anh Hiếu khắp nơi, nên tôi thấy rất thương anh. Vì trong tay anh chẳng có gì, nhà cửa cũng không có. Nhưng tôi chấp nhận, mẹ tôi đã khóc, nhưng tôi chấp nhận lấy người này, vì tôi cảm thấy có một cái gì đó, như là định mệnh, mình phải chăm sóc cho ông ấy. Hôm mùng một Tết Canh Dần, Trần Thu Hà đề nghị tôi ra Hà Nội để họp gia đình, để mọi người hiểu nhau hơn. Hà cầm tay tôi nói: "Cháu cảm ơn cô nhiều lắm, vì bây giờ bố cháu khỏe mạnh và lại tham gia nghệ thuật tốt hơn". Tôi nghĩ, như vậy cũng là điều ấm áp. Tôi cũng không còn trẻ nữa, không còn gì vui hơn…   Thiên Ý

Thiên Ý

XUÂN HINH

Danh hài Xuân Hinh: Kiếp hề đắng gọi 12:15, 20/01/2012

Lưu để đọc sau Email bài này In trang này In bài này Ý kiến của bạn Liên hệ đăng lại bài 10 bài được đọc nhiều nhất Những ngày giáp Tết, co ro trong cái lạnh, Xuân Hinh ngồi quán cafe mắt mơ màng nhìn trời mưa lây phây, giăng mắc. Thi thoảng, mấy cô hàng hoa thồ cành đào trổ bông sớm, màu hồng tươi chúm chím, rạng rỡ gọi xuân về. Phố phường nhộn nhịp. Anh thấy lòng nao nao. Xuân năm nay không giống xuân mọi năm... Quanh quanh chỉ một cái kiếp hềCười cười cợt cợt tỉnh mê mêHề khóc cho đời, đời đâu biết Gọi cho đời tỉnh, đời vẫn mê. Dịp này, năm ngoái, vợ chồng và hai đứa con “bồng bế” nhau lên đón gió ở đê sông Hồng vùng Nhật Tân, Quảng Bá để ngắm đào, xem quất. Không khí của những ngày trước Tết mới tuyệt vời làm sao, cả gia đình quây quần, ríu rít như tổ chim sâu vui vẻ đón xuân. Í ới gọi cha. Í ới gọi con. Nhưng, anh bảo, đón Tết năm nay nhà anh thiếu một người. Cô con gái đầu lòng đang học lớp 11 chẳng biết tự lúc nào đã tự tìm cho mình học bổng ở Mỹ. Cách đây mấy ngày, cô bé lên đường nhập học ở tận nước Mỹ xa xôi tít mù khơi đấy. Cả trường cấp III ấy có mỗi mình cô bé là người Việt. Nhận được tin con có học bổng đi du học mà anh cảm thấy bất ngờ. Vui cho con nhưng những ngày này cũng thấy chống chếnh, buồn buồn.  Vậy là nhà chỉ còn lại ba người. Vợ anh là người Hà Nội gốc, dịu dàng, đảm đang và ít nói. Chỉ quanh quẩn buôn bán ở nhà và chợ búa, cơm nước, vun vén cho gia đình. Xuân Hinh dù đi đâu, làm gì vẫn luôn tự hào về gia đình bé mọn của mình. Cả hai con anh đều rất tự giác và hiếu học. Ngay từ khi chúng còn rất nhỏ đã tự giác ngồi vào bàn học, không bao giờ để bố mẹ phải nhắc nửa câu. Cô con gái đầu lòng đã bay đi xa rồi, còn con trai út năm nay đang học lớp 7, anh bảo cu cậu còn học tốt hơn cả chị. Biết đâu, chỉ vài năm nữa thôi, thằng bé lại cũng giống như chị tự tìm được học bổng rồi đến một phương trời nào đó. Ở nhà lúc đó chỉ còn lại hai “ông bà trẻ” ngơ ngác nhìn nhau. Tuổi già xập xệ kéo đến. Người nghệ sĩ nào mà lại chẳng sợ thời gian. Danh hài đất Bắc cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Nhưng rồi, mỗi thời, mỗi lúc lại có cái vui riêng. Ôi chao! Ở đời mấy ai biết được chữ ngờ. Nhưng, ít ra, về gia đình mình thì Xuân Hinh hoàn toàn yên tâm tuyệt đối, có quyền tự tin và xen lẫn tự hào. Thế thì điều gì làm cho người nghệ sĩ như anh buồn khổ, tủi sầu? Anh bảo, bấy lâu nay anh vẫn nói, anh sợ nhất cái buồn. Cái buồn dẫn con người ta đến bi quan, đến trầm cảm, thậm chí là bế tắc, và đi gần đến sự già cỗi. Cần phải quăng hết cái buồn, cái chán, cái bực dọc ra khỏi cơ thể để còn khỏe, còn vui. Nhưng nói là nói thế thôi, chứ tính nghệ sĩ đã ăn vào máu, có muốn gột rửa cũng chẳng ăn thua gì. Khi người ta chưa buồn thì mình đã chực trào cảm xúc, lâng lâng. Khi người ta chưa vui thì mình đã hoan hỷ, bay bổng. Nghệ sĩ là thế đó. Nhạy cảm, đỏng đảnh hơn người thường. Đàn ông hay đàn bà, già hay trẻ cũng vậy mà thôi. Nhưng Xuân Hinh lại không phải là nghệ sĩ thông thường mà hơn 30 năm làm kiếp hề chèo, làm người đi mua vui cho thiên hạ. Xuân Hinh thích người ta gọi anh là “danh hài”, chứ chẳng cần nghệ sĩ nhân dân hay ưu tú. Danh xưng ấy thật hão huyền. Nhân dân ư? Nói đến mà nhân dân không hay, không biết. Gói gọn lỏn hai chữ “Danh hài” thôi là đủ lắm rồi. Người diễn hài mà không làm cho khán giả cười được thì mới nhạt nhẽo, vô duyên làm sao. Nhưng cứ như anh, đi đến đâu mà cả làng, cả tổng, cả họ hàng gia tộc kéo đến vui vẻ là anh thích. Anh bảo nhiều người muốn được chạm tay vào người anh. Nghe đến tên Xuân Hinh về làng là mấy bác nông dân vẫn còn nguyên vẻ cấy cầy, đồng áng chạy nháo nhào ra mời anh bằng được chén rượu quê, điếu thuốc lào. Hỷ hả vui cười. Xuân Hinh sinh ra từ làng quê Bắc Ninh, vùng đất quan họ nổi tiếng với liền anh, liền chị, với váy yếm mớ ba, mớ bảy. Gia đình anh chỉ duy nhất có ông bác họ làm nghệ thuật thôi, ấy vậy nhưng lớn lên được hưởng gió đồng cỏ, mùi của cây lúa nước, của dòng sông hiền hòa thơ mộng đã đeo bám gieo mầm trong anh. Chính vì vậy, giọng ca của Xuân Hinh ngọt ngào, riêng biệt và rất gần gũi. Chèo sinh ra ở vùng quê, quan họ cũng ở vùng quê. Nên hòa mình vào người dân quê, Xuân Hinh như đứng trong ngôi nhà của mình, một thế giới với nhưng âm điệu và mùi vị đặc trưng của vùng quê đồng bằng Bắc Bộ không trộn lẫn, pha tạp vào đâu. Xuân Hinh được chọn mặt gửi vàng, được tổ đãi cho làm nghề. Mà sau chặng đường dài mấy chục năm nghệ thuật chèo đương đại thời nay không tìm ra một ai có thể thay thế Xuân Hinh. Vậy, nhưng “trời xanh quen thói, má hồng đánh ghen”, Xuân Hinh có một nỗi oan, oan to lắm. Nhiều người lầm, chỉ tưởng Xuân Hinh là kẻ “nhí nhố” chọc cười qua quýt từ xeri đĩa hài cuối năm. Không, anh yêu tha thiết vốn quý của nghệ thuật dân tộc, nào hát xẩm, hát văn, hát quan họ, hát chèo anh đều thuộc hết các làn điệu. Anh nói, những tích cổ, những làn điệu trong kho tàng quý báu của ông cha ta như những viên ngọc sáng và làm sao để bảo tồn nghệ thuật dân tộc là việc của hậu duệ như anh phải làm. Năm 2011, Xuân Hinh đã làm được một việc hết sức ý nghĩa mà anh cực kì tâm đắc. Một DVD Xuân Hinh 2011 với 4 tiểu phẩm Vỡ nước, Thị Mầu lên chùa, Hề gậy theo thầy, Thầy bói đi chợ, đó là những trích đoạn hề chèo để đời mà anh gửi đến UNESCO. Khi UNESCO sang Việt Nam, người ta đã mang những tiểu phẩm này chiếu và có phụ đề bằng tiếng Anh chạy trên màn hình. Và đĩa DVD này làm quà tặng cho các đại biểu trong và ngoài nước muốn tìm hiểu bản sắc văn hóa người Việt qua các tích chèo cổ. Gia đình Xuân Hinh. Đầu năm nay, tháng 1/2012, DVD với ba tích chèo đã từng làm nên tên tuổi Xuân Hinh là Hề cu sứt, Phù thủy sợ ma, Xã trưởng mẹ đốp cũng được ra mắt khán giả. Những tháng cuối năm gác lại tất cả những chuyến đi, anh từ chối lưu diễn sang các nước Đông Âu để ở nhà làm đĩa hài Tết Xuân Hinh kén chồng. Anh bảo nhà sản xuất cứ bịa ra cái tít đấy. Và, chắc hẳn, cũng tại thiên hạ yêu Hinh nên nghe thấy tên anh vì thế đĩa hài cũng bán chạy hơn chăng? Nhiều người đồn đoán anh giàu, có thu nhập cao ngất ngưởng khi tham gia những giá hầu đồng. Giá đồng nào mời được Xuân Hinh thì sang phải biết, có khi lên đến cả trăm triệu cho một lần cát-xê. Anh thề sống, thề chết là không tham gia những giá hầu đó. Anh chỉ đi hát văn, ca ngợi công lao của những anh hùng dân tộc, những vị thánh mẫu, người có công với đất nước. Anh say hát văn vì cảm thấy thấm, thấy mê. Khi bén duyên với nghề tổ, tự anh đã biết cái tạng của mình vốn không thể hợp với những vai đạo mạo, đóng quan lại là quan tham, quan hỏng. Đóng vua lại hóa ra gián điệp, lưu manh nên chấp nhận là “kẻ chọc cười dân dã chốn thôn quê”. Ngoài vai hài, vai hề trong các vở chèo tưng bừng trên sân khấu, anh còn chạy show đủ mọi nơi, từ lễ tân gia, đến lễ thôi nôi. Rồi hát trong dịp gặp mặt họ hàng, gia tộc. Hay hát mừng thọ bố mẹ, mừng thọ cụ ông, cụ bà. Có khi lại là mừng thọ cả làng, từ cụ 70 đến cụ ngoài 90. “Mừng thọ thập cẩm” anh cười nói. Ai có lời mời hợp lý là anh nhận lời, tính anh thích tếu táo vui vẻ. Cứ ở đâu vui là thích. Ở đâu thích là đi. Mê đắm với nghề đâu phải vì công danh, tiền bạc. Xuân Hinh có lần than: “Đời nghệ sỹ như con gà, sáng ra khỏi chuồng bới đất lật cỏ kiếm miếng ăn thế thôi, lấy đâu ra mà giàu có”. Anh quan niệm nghệ sĩ thì cũng là một nghề thôi. Nghệ thuật là hàng hóa mà đã là hàng hóa thì phải bán được. Phải làm ra sản phẩm chất lượng để bán. Tính anh sẵn thế rồi, làm cái gì cũng hết lòng, diễn thì hết sức. Ngồi nhìn mưa xuân lất phất bay, anh bảo, chưa từng công bố năm sinh tháng đẻ của mình trên báo. Ai lại đi hỏi tuổi nghệ sĩ bao giờ. Nhưng anh cũng thành thật thú nhận mình đã ngoài 50, đã sang bên kia ngưỡng gió máy của cuộc đời. Nhưng, chẳng hiểu sao càng có tuổi lại càng như trẻ nhỏ.  Anh vẫn khát khao mỗi dịp Tết đến xuân về. Được đi xem bắn pháo hoa ở Hồ Gươm đêm 30 Tết. Được hái lộc đầu năm khi sang canh năm mới. Được thả bóng bay hồn nhiên mơ mộng. Còn nữa, dịp Tết cả nhà cùng về quê Bắc Ninh, làng quan họ cách thủ đô hơn 30 km để thăm gặp họ hàng, làng xóm, rồi hương khói mồ mả, tổ tiên. Không khí miền quê yên ả đó ít nhiều lưu luyến giữ chân danh hài đất Bắc. Gió mùa đông bắc, lạnh thấu xương, người nghệ sĩ đa tài, đa cảm ngửa mặt nhìn giời hứng chí bảo: 4 loài hoa, tùng, cúc, trúc, mai anh đều quý. 4 mùa xuân, hạ, thu, đông anh đều yêu. Màu xanh, màu đỏ, màu vàng, màu tím anh đều thích. Người như anh tham lam lắm, nên hát quan họ, hát chèo, hát văn, hát xẩm anh đều mê mẩn. Cứ lên sân khấu là như nhập đồng. Lại như bất chợt nhận ra điều gì, danh hài khẽ khàng nói: Ao ước mình có sức khỏe dồi dào vì ngoài 45 tuổi thì như cái xe mất xích, lao xuống dốc không phanh. Ôi! người nghệ sĩ sức khỏe quan trọng làm sao. Sức khỏe thều thào yếu dợt làm sao ca hát, nhảy múa gì được. Vì vậy, anh ao ước, thèm khát sức khỏe. Có sức khỏe ăn gì cũng thấy ngon. Làm gì cũng thấy xuôi. Có sức khỏe tốt thì ắt giọng sẽ trong trẻo để rồi còn cất tiếng ca cho đời. Cho đời lời ca tiếng hát là trách nhiệm, là nghĩa vụ, là lẽ sống của đời anh. Nghệ sĩ mà mất giọng thì khác gì con chim bị nhốt lồng. Chính thế, cứ xác định ngay từ khi ra đời là đã sống chung với lũ. Có người tốt và người không tốt, những gì rác rưởi phải quẳng nhanh ra khỏi đầu. Strees mà làm chi? Nghĩ ngợi nhiều mà làm gì? Có ba điều cần phải quên: bệnh tật, thù hận và tuổi tác. “Nghĩ nhiều mau già, chóng chết” - anh nói thế. Đời người cũng có số cả. Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ. Vậy, tội gì không vui lên để cười. Tuy nhiên, sau tiếng cười là những giọt nước mắt. Cuộc đời vẫn thường có nhiều nghịch lý. Cho đến tận giờ, hơn 30 năm cống hiến hết mình cho nghệ thuật truyền thống, phục vụ đông đảo tầng lớp nhân dân, Xuân Hinh vẫn chưa được phong Nghệ sĩ Nhân dân như nhiều đồng nghiệp tài danh khác. Xuân Hinh cũng không được “vác” cho mình chức phận nào ở Nhà hát chèo Hà Nội, nơi mà anh đã đầu quân từ những năm đầu của thập niên 90. Làng hài đếm trên đầu ngón tay của hai bàn tay hai miền Nam Bắc được mấy người. Xuân Hinh không so cao thấp, vì anh rất biết mình là ai và ở đâu? Anh bảo hãy gọi tôi gói gọn hai chữ: “danh hài” là đủ rồi. Nhưng, dù không được phong tặng NSND trên giấy trắng mực đen thì Xuân Hinh từ nhiều năm qua đã là nghệ sĩ của nhân dân, của làng quê, của những gì dân dã, mộc mạc. Gieo nhân nào gặt quả nấy. Trồng cây sẽ trổ hoa. Đơm hoa sẽ kết quả. Người mang tiếng cười đến cho mọi người, thì cuộc đời sẽ mỉm cười với số phận của anh

Mỹ Trâ

NHẠC SỸ PHÚ QUANG

Nhạc sĩ Phú Quang: Anh bỗng thấy thân phận mình bé nhỏ 4:30, 21/02/2012

Lưu để đọc sau Email bài này In trang này In bài này Ý kiến của bạn Liên hệ đăng lại bài 10 bài được đọc nhiều nhất Đang tiếp tục ở trên đỉnh cao của cuộc đời và sự nghiệp, nhạc sĩ lại thấy da diết xót xa với những tâm sự từ gần bốn mươi năm trước: “Anh bỗng thấy thân phận mình bé nhỏ, suốt nửa cuộc đời không viết nổi bản tình ca…”. Xuân Nhâm Thìn 2012, cuộc gặp gỡ (diễn ra trong hai đêm liền, mùng 1 và 2/2) đã trở thành thông lệ từ nhiều năm nay của nhạc sĩ “Em ơi Hà Nội phố” với khán giả thủ đô tại Nhà hát Lớn mang một tiêu đề rất giản dị “Cho Em và cho Anh”. Bên cạnh những tác phẩm mà nhiều bài đã trở thành quen thuộc của tác giả chương trình, tại đây đã vang lên cả những giai điệu của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Tham gia chương trình có nhiều ca sĩ quen thuộc như NSƯT Quang Lý, Ngọc Anh, Tấn Minh, Mỹ Tâm, Tam ca Con gái… Thế nhưng, một trong những tiết mục để lại nhiều nỗi niềm nhất lại là ca khúc “Chuyện bình thường số 1” do chính Phú Quang vừa tự đệm đàn piano vừa hát. Đang tiếp tục ở trên đỉnh cao của cuộc đời và sự nghiệp, nhạc sĩ lại thấy da diết xót xa với những tâm sự từ gần bốn mươi năm trước: “Anh bỗng thấy thân phận mình bé nhỏ, suốt nửa cuộc đời không viết nổi bản tình ca…”. Nhạc sĩ Phú Quang đã có lần thổ lộ với người viết bài này rằng, người đời cứ đánh giá thế này thế nọ nhưng bây giờ tôi nhìn lại thì tôi thấy, nếu như mình có được thành công thì đó chẳng qua là do mình lao động cần cù. Đúng thật, người đích thực tài năng không bao giờ nệ vào những gì thiên phú. Dĩ nhiên, viết nhạc không phải là phát minh ra bóng đèn nhưng Edison vĩnh viễn đúng khi nói về tỉ lệ 1% trí thông minh và 99% mồ hôi… Với Phú Quang, các tác phẩm không chỉ là âm nhạc mà còn là chính những trải nghiệm rất nhiều khi đắng đót, có lẽ chủ yếu là đắng đót, mà anh đã từng nếm trải trong đời. Anh là người từng phải bỏ mảnh đất Hà Nội thân thương từ tấm bé, hát khúc “hành phương Nam” với hy vọng sẽ thoát được khỏi những trì trệ, ngưng đọng để tìm ra dòng chảy mới cho chính cuộc sống và sáng tạo của mình. Nhưng trong những năm đầu ở Sài Gòn, đã không ít lần Phú Quang phải tự hỏi mình rằng, ta làm thế có là vội vã hay không? Thậm chí đã có không ít lần anh đã định “hồi hương”: “Hà Nội ơi, mỗi khi lòng xác xơ,/ Tôi vội vã trở về,/ Lấy cho mình dù chỉ là chút bóng đêm, trên đường phố quen/ Dù chỉ là một chiều sương giăng lối cũ…”. Thế nhưng, bằng bản lĩnh rất lớn của mình, anh đã vượt qua không ít trở ngại đối với một nhạc sĩ Bắc Hà vào nhập cuộc ở Sài Gòn để vẫn bảo toàn được cá tính rất riêng biệt của mình mà vẫn thành công.  Anh tâm sự: “Sau những bỡ ngỡ ban đầu, dần dà tôi cũng thấy quen với Sài Gòn và hiểu ra một điều là: Sài Gòn có cái dễ thương khác mà Hà Nội không có. Và vấn đề là, con người đã sinh ra cuộc đời này thì phải chiến đấu thôi, muốn tồn tại thì phải chiến đấu thôi, không bằng cách này thì bằng cách khác. Và chả ở đâu có thể tìm được một chỗ, một cái gì mình bao giờ cũng hài lòng cả…”. Phú Quang cũng là người đã trải qua bao nhiêu giông tố của tình yêu nghệ sĩ, những phút đầy sung mãn kiêu hãnh, nhưng cũng không ít khi phải một mình độc ẩm trong đêm, cố mãi vẫn không ngăn được giọt nước mắt giận dữ của một trái tim nam nhi bị tổn thương, xúc phạm đến tột cùng. Và cũng để rồi khi gặp những câu thơ thực ra là rất giản dị của Hồng Thanh Quang “Mẹ/ Người đàn bà đầu tiên/ Người đàn bà sau cuối/ Không bao giờ phản bội/ Ngay cả nếu ta bao lần ngu dại/ Vì ai/ Còn mãi với ta chăng mơ ước một ban mai/ Uống giọt nước mắt đêm/ Hạt sương vương trên cỏ/ Ta lại một lần/ Bé nhỏ/ Trong vòng tay mẹ trẻ trung…”, anh đã nối lời và viết nên được ca khúc rất tuyệt vời Mẹ mà chính tôi chứng kiến, trong đêm “Cho Em và cho Anh”, khi ca sĩ Ngọc Anh cất lời lên trong nước mắt, cả khán phòng cũng đều rơi nước mắt… Những mất mát riêng tư trong quá khứ đã giúp Phú Quang nâng niu trân trọng hơn những gì anh đang sở hữu, có chăng chỉ đôi khi vân vi tự hỏi mình: “Có phải mùa thu giấu em lâu đến thế?/ Phía cuối con đường anh kịp nhận ra em./ Em ào tới chợt xôn xao lá đổ/ Xóa cô đơn lạnh giá bên thềm…”. Là nghệ sĩ, nhưng anh cũng là một con người rất có ý chí thép, rất tỉnh táo và sắc sảo trong mọi rối lẫn của trường đời. Ngay cả cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh cách đây gần chục năm cũng không thể bẻ gãy được tình yêu cuộc sống ở trong lòng tác giả Khúc mùa thu (cũng phổ thơ của Hồng Thanh Quang), để đến hôm nay mỗi lần anh tấu lên những giai điệu của ca khúc quen thuộc này trên đàn piano thì ca sĩ nào cũng có thể làm cho người nghe cùng thăng hoa tới nghẹt thở: “Tôi đã yêu đã yêu như chết là hạnh phúc,/ Tôi đã quên mình chỉ để nghĩ về em./ Người đàn bà giấu đêm vào trong tóc,/ Còn điều chi em mải miết đi tìm…”. Trong hai đêm “Cho Em và cho Anh”, Ngọc Anh đã thể hiện rất thành công ca khúc này và như thường lệ, đêm nào cũng phải hát lại tới ba lần trong tiếng vỗ tay không muốn dứt của khán giả… Trong mắt đại bộ phận xã hội, nhạc sĩ Phú Quang hôm nay là một hình mẫu của sự thành đạt cả trong nghệ thuật lẫn trong đời thường. Tôi đã từng nghe từ không ít đồng nghiệp của anh câu ca ngợi rất trầm trồ nhưng thực ra không khỏi nhuốm màu “tị nạnh”: “Phú Quang là nhạc sĩ rất biết tự “bán” mình!”. Anh là người có thể làm từ A tới Z tất cả các công đoạn truyền bá những gì mà anh đã sáng tác: có thể tự phối âm phối khí, có thể tự tổ chức thu băng thu đĩa, có thể tự tổ chức chương trình độc diễn hoành tráng (mà chương trình nào cũng giá vé rất đắt mà vẫn đông nghịt người!)… Thậm chí anh có thể tự trả nhuận bút cho các đồng tác giả mà chẳng cần phải qua bất cứ một cơ quan trung gian nào… Anh tử tế nhưng không dễ dãi, thậm chí rất nguyên tắc… Và rất tự biết giá trị của cá nhân anh nên không bao giờ cho phép ai hạ giá mình… Trong giai đoạn hiện nay, ngay đời tư của anh cũng có vẻ như rất ổn: một người vợ trẻ, đằm thắm, yêu anh nhất mực; một ngôi nhà tuy không lớn lắm so với tên tuổi của anh, nhưng rất đẹp và ấm cúng… Dường như sau nhiều thử thách và sóng gió của số phận, Phú Quang đã cập được bến bờ hạnh phúc… Thế nhưng, xuân Nhâm Thìn này, khi gặp anh, trò chuyện cùng anh, nghe những lời bộc bạch hào sảng mà không ít điều cũng đã trở thành quen thuộc với tôi, không hiểu sao tôi vẫn mơ hồ cảm thấy có điều gì đó còn chưa chịu trầm tích yên ổn trong trái tim nghệ sĩ luôn đầy cảm xúc và xốn trộn của anh… Cứ như thể tôi đang được chứng kiến khoảng vắng lặng của trùng dương trước khi lại bắt đầu bùng lên một đợt sóng thăng hoa, hứa hẹn những điều có thể là bất ngờ trong ca khúc của Phú Quang. Khi người nhạc sĩ đã ở tuổi ngoại lục thập hát lại lời tâm sự cũ như trong Chuyện bình thường số một thì có lẽ là chính anh cũng hiểu mình cần phải lại bắt đầu một hành trình sáng tạo mới… Ai đó như nhà thơ Nga lừng danh Evgueni Evtushenko từng viết, đại ý, những đau khổ vật chất thì có thể xóa bỏ được, nhưng hãy tiếp tục bắt chúng tôi phải trải qua những khổ đau sáng tạo… Có thể trên phương diện đời thường, mọi sự đang yên ổn với Phú Quang nhưng trong âm nhạc, trái tim anh lại bắt đầu xối lên những tìm tòi chắc chắn không thể chỉ là êm dịu… Đúng ngày rằm tháng Giêng, tôi đã được nhạc sĩ Phú Quang rủ đi cùng vợ anh và một số bạn bè thân thiết lên nghĩa trang Thanh Tước viếng mộ cố NSND Lê Dung, người mà anh đã luôn coi như một cô em gái, đã có rất nhiều gắn bó và giúp đỡ nhau trong nghề. Anh biết Lê Dung từ lúc người nữ ca sĩ này còn chân ướt chân ráo bước vào làng ca nhạc Hà thành. Anh đã là người hiểu và có những hỗ trợ quan trọng đối với Lê Dung trên con đường nghệ thuật bằng những tuyệt phẩm của anh. Và Lê Dung cũng là người đã hát rất đạt một số ca khúc của Phú Quang, như Khúc mùa thu, Chiều phủ Tây Hồ (thơ Thái Thăng Long), Nỗi nhớ mùa đông (phỏng thơ Thảo Phương)…  Phú Quang đã mang lên Thanh Tước CD mới nhất mà anh sản xuất Mới thôi… Mà đã một đời, một xuất phẩm âm nhạc mà anh rất ưng ý, tập hợp một số những ca khúc thành công nhất của anh, qua sự thể hiện của những ca sĩ hát nhạc Phú Quang thành công nhất, được thu ở những thời điểm mà họ đã hát hay nhất những tác phẩm này. Theo lời Phú Quang, anh làm album này “như một lời cảm ơn đến những người nghệ sĩ, ca sĩ đã từng đến với âm nhạc của tôi. Dù bây giờ có người đã về bên kia thế giới này, có những người đã “rửa tay gác kiếm”, có những người vẫn đang chơi đàn, đang hát cho cuộc đời nhưng đã từng hát đến đỉnh cao bài hát mà mình đã viết”. Trong CD Mới thôi… Mà đã một đời có hai ca khúc mà Lê Dung thể hiện, bài Khúc mùa thu và bài Nỗi nhớ mùa đông. Tôi không rõ Phú Quang đã khấn gì trước ngôi mộ của Lê Dung, nhưng tôi thấy đôi mắt anh ngân ngấn nước khi hóa vàng CD Mới thôi… Mà đã một đời. Nhìn những vòng khói mờ ảo bay lên đầy ý niệm, anh nói với mọi người: “Nếu thực sự có tâm linh thì hôm nay hẳn Lê Dung sẽ rất vui, vì lên với mộ của Dung toàn là những người yêu quý Dung hết mực…”. Tình yêu theo đúng nghĩa của nó không chỉ là gặp gỡ; đôi khi để gìn giữ tình yêu đã có, ta cần phải chia tay. Lại nhớ một câu trong ca khúc của Phú Quang: “Và ta biết một điều thật giản dị,/ Càng xa em, ta càng thấy yêu em…”. Đúng là “cuộc đời vẫn thế”, “hội ngộ rồi chia ly”. Nhưng cũng như câu thơ của nhà thơ Hồng Thanh Quang đã viết: “Thế kỷ mới cần những con người mới/ Ta chỉ còn khi vẫn nhớ về nhau…”

Xử Nữ

NHÀ BÁO HỮU THỌ

Nhà báo Hữu Thọ: Thẳng thắn và chân tình 2:35, 22/03/2012 Hồng Thanh Quang (www.hongthanhquang.vn)

Lưu để đọc sau Email bài này In trang này In bài này Ý kiến của bạn Liên hệ đăng lại bài 10 bài được đọc nhiều nhất Đọc “Luận ngữ” từ nhỏ, tôi rất nhớ câu “Lục thập nhi nhĩ thuận, Thất thập nhi tòng tâm sở dục bất du củ” (Sáu mươi tuổi nghe người khác nói đều thuận tai cả, Bảy mươi tuổi theo lòng mong muốn mà không vượt ra ngoài giới hạn). Thế nhưng, càng thêm tuổi thì tôi càng thấy rằng, lời nói đó của Khổng Tử bộc lộ một ước muốn nhiều hơn là nêu ra một thực tế. Bởi lẽ, trong đời mình, tôi đã phải gặp một số người hình như cũng được ai đó liệt vào lớp “cao nhân” nhưng ngay cả lúc đã cứng tuổi rồi, họ vẫn không nguôi được bầu máu nóng tới cực đoan, vẫn luôn thích dạy hết khôn dồn đến dại cho thiên hạ ngay cả ở những lĩnh vực mà mình chưa hề có chút kinh nghiệm nào trong quá khứ. (Cũng chính Khổng Tử đã chẳng nói sao: “Bất tại kỳ vị, bất mưu kỳ chính”, tức là không giữ chức vụ nào thì đừng bàn về việc ấy!). Kể cũng lạ! Riêng nhà báo Hữu Thọ, với tôi là một hình mẫu trái ngược với những người tôi vừa nói ở trên. Tiếp xúc với ông càng nhiều, tôi càng kính trọng ở sự khiêm nhường rất mẫn tiệp của ông đối với thế sự. ông không bao giờ muốn “lên lớp” về bất cứ việc gì mà chỉ ôn tồn, nhỏ nhẹ trao đổi những suy tư luôn đau đáu yêu đời, lo cho đời của một “Kẻ sĩ hay buồn”, như tôi từng có lần gọi ông như thế. ông luôn khiến tôi nhớ tới câu “Vô ý, vô tất, vô cớ, vô ngã” trong Luận ngữ (tức là không mắc bốn sai lầm: chỉ dựa vào ý riêng, áp đặt phán đoán, cố chấp, tự cho mình là đúng). Chính vì vậy mỗi khi có điều gì cần tham khảo và trao đổi ý kiến về thế sự, tôi đều tìm  tới ông. Lần này cũng vậy, tôi tìm tới nhà ông vì tôi rất muốn được nghe ông nói về Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) liên quan tới một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay. Cuộc trò chuyện với ông diễn ra vào chiều ngày 8/3/2012. - Hồng Thanh Quang: Nói thực là đêm qua, tình cờ tôi đã đọc lại tập “Luận ngữ”. Và tôi lại đọc được câu mà Khổng Tử từng than ở thời li loạn của mình:  “Thôi hết rồi! Ta chưa từng thấy người nào có thể tự phát hiện sai lầm và tự phê phán bản thân”. Nhìn từ góc độ này càng thấy Hội nghị Trung ương vừa rồi đưa ra Nghị quyết 4 rất là kịp thời: Khi mọi sự vẫn còn xử lý được, khi mọi sự còn chưa muộn thì chúng ta đã tự nhìn thấy những “gót chân Asin” của chính mình và thẳng thắn nói công khai, tôi xin trích dẫn theo văn bản, “công tác xây dựng Đảng vẫn còn không ít hạn chế, yếu kém, thậm chí có những yếu kém khuyết điểm kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ chậm được khắc phục, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng; nếu không được sửa chữa sẽ là thách thức đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và sự tồn vong của chế độ”. Theo ông, tất cả những luận điểm trong Nghị quyết 4 vừa rồi sẽ tác động được đến đâu vào thực tế, khi mà, tôi lại trích dẫn văn bản: “Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó có những đảng viên giữ vị trí lãnh đạo, quản lý, kể cả một số cán bộ cao cấp, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống với những biểu hiện khác nhau về sự phai nhạt lý tưởng, sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội, thực dụng, chạy theo danh lợi, tiền tài, kèn cựa địa vị, cục bộ, tham nhũng, lãng phí, tùy tiện, vô nguyên tắc...”. Và “Đội ngũ cán bộ cấp Trung ương, cấp chiến lược rất quan trọng nhưng chưa được xây dựng một cách cơ bản. Công tác quy hoạch cán bộ mới tập trung thực hiện ở địa phương, chưa thực hiện được ở cấp trung ương, dẫn đến sự hẫng hụt, chắp vá, không đồng bộ và thiếu chủ động trong công tác bố trí, phân công cán bộ. Một số trường hợp đánh giá, bố trí cán bộ chưa thật công tâm, khách quan, không vì yêu cầu công việc, bố trí không đúng sở trường, năng lực, ảnh hưởng đến uy tín cơ quan lãnh đạo, sự phát triển của ngành, địa phương và cả nước…”. Rồi đây nữa: “Nguyên tắc “tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách” trên thực tế ở nhiều nơi rơi vào hình thức, do không xác định rõ cơ chế trách nhiệm, mối quan hệ giữa tập thể và cá nhân, khi sai sót, khuyết điểm không ai chịu trách nhiệm. Do vậy, vừa có hiện tượng dựa dẫm vào tập thể, không rõ trách nhiệm cá nhân, vừa không khuyến khích người đứng đầu có nhiệt tình, tâm huyết, dám nghĩ, dám làm, tạo kẽ hở cho cách làm việc tắc trách, trì trệ, hoặc lạm dụng quyền lực một cách tinh vi để mưu cầu lợi ích cá nhân”? - Nhà báo Hữu Thọ: Chúng ta, tôi và Hồng Thanh Quang, cũng như mọi người đều đã tiếp cận Nghị quyết TW lần thứ 4 khóa XI vừa rồi. Không khí chung, theo tôi là rất phấn khởi. Sự phấn khởi này ở tôi có hai giai đoạn: giai đoạn đầu khi chúng ta tiếp cận với diễn biến hội nghị Trung ương lần thứ 4 thì phấn khởi ở mức chúng ta thấy BCH TW đã nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng thực tế, về cơ bản là đúng thực trạng của tình trạng suy thoái. Thế cũng là rất mừng rồi. Bởi vì từ trước đến nay tôi có cảm giác luôn tồn tại khoảng cách trong nhận định của Trung ương với đảng viên và nhân dân về thực  trạng cán bộ đảng viên, đặc biệt với một số người thoái hóa biến chất. Lần này thì khoảng cách ấy đã căn bản được lấp đầy. Và sự phấn khởi ở đây chính là vì đã thấy được TW nhìn thẳng vào sự thật, mà ai cũng biết rằng, khi đã nhìn rõ được thực trạng với tinh thần thẳng thắn thì đó là dấu hiệu đầu tiên của sự vươn lên. Nhưng phải nói rằng, lúc đó cũng còn băn khoăn là giải pháp sẽ như thế nào, bởi vì chúng ta nhiều lần ở tình huống tương tự như thế rồi. Tôi thì có một vinh dự là cách đây 13 năm, BCH TW cử tôi tham gia vào Tiểu ban chuẩn bị Hội nghị TW 6 lần thứ 2 của khóa VIII và Hội nghị đó được chuẩn bị khá công phu. Nhiều đồng chí BCT đứng đầu nhiều đoàn đi khảo sát tại các địa phương. Riêng tôi được phân công đi cùng một đồng chí BCT đi khảo sát ở phía Nam và tham gia hết các cuộc họp chung lại được phân công gặp riêng các đồng chí lão thành, như đồng chí Mai Chí Thọ, đồng chí Nguyễn Thọ Chân, đồng chí Lê Toàn Thư, các đồng chí nguyên là lãnh đạo của Đảng. Đồng thời, các đồng chí BCT cũng yêu cầu tôi gặp một số nhà trí thức như Giáo sư Lý Chánh Trung, Luật sư Trương Thị Hòa và đến quận 3 để gặp một số thanh niên từng tham gia ủng hộ Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam trước kia, chỉ để hỏi họ một câu là: Tại sao các bạn lại ủng hộ “Việt cộng” và bây giờ các bạn đánh giá cán bộ thế nào? Và để cuối cùng đi đến một nhận định là, có một bộ phận cán bộ đảng viên thoái hóa biến chất. Lúc bấy giờ, đánh giá được là “một bộ phận” thì cũng là quan trọng đấy. Bởi vì thú thật với Hồng Thanh Quang, từ trước kia đến thời điểm đó, chúng ta đánh giá là có những người tiêu cực, rồi số ít tiêu cực, nhưng khi đánh giá “một bộ phận” đã là một bước tiến trong nhận thức, trong cách tiếp cận thực tế. Và sở dĩ có bước tiến đấy thì với tư cách là người trong cuộc, tôi hiểu rằng, đó cũng là nhờ tiếp cận được với thư góp ý của đồng chí Phạm Văn Đồng. Đồng chí Phạm Văn Đồng đã viết một thư góp ý cho BCH TW  rằng, nhiều cán bộ đảng viên hiện nay đang thoái hóa biến chất. Chính cái thư của đồng chí Phạm Văn Đồng cùng với sự khảo sát thực tế đã làm cho Tiểu ban chuẩn bị Hội nghị TW 6 lần thứ 2 của khóa VIII mạnh dạn xác định là có một bộ phận cán bộ đảng viên thoái hóa biến chất để trình duyệt và được Ban chấp hành Trung ương chấp nhận. Và 13 năm sau (2012) qua các cuộc vận động thì bộ phận ấy đã trở thành bộ phận không nhỏ, tức là số lượng tăng lên. - Chuyện đó là vào năm nào ạ? - 13 năm trước, tức là năm 1999. Thực ra, Nghị quyết của Đại hội XI đã nhận định “một bộ phận không nhỏ” cán bộ, đảng viên suy thoái, nhưng Nghị quyết TW 4 lại mới hơn, nói mạnh mẽ rõ ràng, thực chất và sòng phẳng hơn, cho là trong bộ phận không nhỏ trong đó có những cán bộ lãnh đạo và quản lý, và một số ở cấp cao. Phải nói rằng, nhìn đúng thực trạng là điều rất mừng nhưng cũng phải nói thật rằng, bọn tôi còn băn khoăn về các giải pháp. Phải đưa ra những giải pháp nào đây?  Do đó, khi Nghị quyết 4 được công bố, - Hồng Thanh Quang nên nhớ là Nghị quyết được đăng công khai trên báo chí là vào ngày 25 Tết âm lịch, tức là lúc đã qua Ngày ông Công ông Táo rồi và khắp nơi đã chìm vào trong  không khí Tết, nhưng tất cả các đảng viên đều xúm vào nghiên cứu Nghị quyết. Đáng lẽ không khí lúc bấy giờ là phải đi chơi Tết, nhưng mọi người đều nóng lòng xem để biết các giải pháp có gì mới. Lần này lại có điều mừng, thì ra có những giải pháp mới, cụ thể hơn, quyết liệt hơn. - Tìm ra vấn đề và có ngay giải pháp… - Thẳng thắn và kiên quyết, có những giải pháp mới. Có 4 nhóm giải pháp mới, chắc mọi người đều nhớ. - Tôi xin phép được nói ngắn gọn về nội dung 4 nhóm giải pháp mới ấy để độc giả theo dõi cuộc trò chuyện của chúng ta có thể biết thêm. Thứ nhất, đó là nhóm giải pháp về tự phê bình và phê bình, nêu cao tính tiền phong, gương mẫu của cấp trên. Trong đó có quy định, BCT, BBT,  BCH TW sẽ tập trung kiểm điểm, đánh giá làm rõ tại sao những hạn chế, khuyết điểm đã chỉ ra nhiều năm nhưng chậm được khắc phục, có mặt còn yếu kém, phức tạp thêm; làm rõ nguyên nhân trở ngại trong việc lãnh đạo thực hiện các nghị quyết của Trung ương về xây dựng Đảng. Bản thân các đồng chí BCT, BBT, UV TW sẽ tiến hành kiểm điểm, đánh giá liên hệ bản thân về kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao liên quan đến một số vấn đề cấp bách nêu trong Nghị quyết này, đề ra biện pháp khắc phục. Tập trung làm rõ trách nhiệm cá nhân, gương mẫu thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, tự phê bình và phê bình, nói đi đôi với làm, nêu gương về đạo đức, lối sống… Nhóm giải pháp thứ hai liên quan tới công tác tổ chức, cán bộ và sinh hoạt Đảng. Nhóm giải pháp thứ ba là về cơ chế, chính sách. Còn nhóm giải pháp thứ tư liên quan tới công tác giáo dục chính trị, tư tưởng. - Đúng thế. Nhìn khái quát cả 4 giải pháp ấy thì chúng ta đều thấy rằng, nó theo hướng dân chủ hóa, thực hiện “dân chủ mở rộng” theo Di chúc của Bác Hồ,  mà chúng ta, tôi và Hồng Thanh Quang đã có lần nói với nhau trên chuyên đề ANTG CT. Trong bài Rộng rãi để lắng nghe, quyết định theo cơ chế. - Dạ, tôi vẫn nhớ tới bài báo đó ạ! Đó là điều mà chúng ta đã rút làm tít bài. - Tức là đã theo không khí mở rộng dân chủ hơn và đặc biệt là có những giải pháp giám sát quyền lực… - Tôi nhớ là cách đây cũng phải tới mười mấy năm rồi, chính ông cũng đã viết một bài báo rất hay nhan đề “Giám sát và chịu sự giám sát”, vào dịp Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam 21-6/1999. Trong đó, ông đã nói thẳng cả vấn đề cần giám sát cơ quan được giao quyền giám sát,  vì một tổ chức, một người được giao quyền thì cũng rất dễ sinh ra lộng quyền nên cần phải có cơ chế giám sát và phải giám sát chính cơ quan, chính người được giao quyền giám sát để cho sự giám sát có hiệu quả. - Tôi cũng nhớ bài báo đó, tất nhiên là thế. Tôi còn viết bài làm giám sát thì có “dám” không và có “sát” không theo kiểu chơi chữ. - Tôi xin nói thêm một chút. Tôi cũng nhớ là cách đây không lâu, khi các nhà báo hỏi Tổng thống Nga Dmitry Medvedev rằng, tại sao nạn tham nhũng ở Nga đang lan tràn như thế mà lại không lập ra cơ quan chuyên về đấu tranh chống tham nhũng, thì vị nguyên thủ quốc gia vốn là luật sư này đã đáp rằng, ở Nga đang có đủ các định chế pháp luật để đấu tranh chống tham nhũng, chỉ cần làm tốt với những định chế đã có là có thể đấu tranh chống tham nhũng có hiệu quả. Nếu lập ra thêm những cơ quan chuyên trách thì rất dễ rơi vào tình thế oái oăm là chính những cơ quan có nhiệm vụ chống tham nhũng ấy lại có thể trở thành lực lượng bao che tham nhũng tệ hại nhất… Đấy là chuyện của nước Nga. - Đấy là chuyện của nước Nga… Còn ở ta, với Nghị quyết vừa qua với 4 nhóm giải pháp thì có thể thấy rất rõ hướng mở rộng dân chủ theo Di chúc của Bác Hồ, dân chủ rộng rãi. Thực ra, phê bình và tự phê bình là việc không phải mới, nhưng mà lần này chúng ta nói rõ là: Tự phê bình và phê bình phải từ trên xuống dưới. Bác Hồ của chúng ta cũng đã nói là phải từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, nhưng hiện nay Nghị quyết nói rõ thêm là: từ trên tức là từ Ban chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư, chỉ đích danh “cái trên” ấy là ai, trên ấy tức là trên cao nhất mà  làm trước, làm gương thì đây là một biện pháp mới. Hay ví dụ như biện pháp theo hướng giám sát quyền lực, ví dụ như việc lấy phiếu tín nhiệm, “đổi mới” việc lấy phiếu tín nhiệm thì theo hướng “mở rộng đối tượng”. Phải “đổi mới” cách làm, và phải mở rộng “đối tượng” được tham gia bỏ phiếu để lá phiếu thực chất hơn… - Vâng, từ lâu lắm rồi vẫn làm như thế và vẫn chỉ đạt được một kết quả như thế, tới một thực trạng như hiện nay! - Đổi mới lấy phiếu tín nhiệm để cho cái phiếu ấy thực chất hơn chứ thực ra mà nói nhiều phiếu bây giờ không phản ánh đúng thực trạng… - Do sức ép, thói quen, do mọi thứ… - Nó không phản ánh đúng thực tế là vì nó bị chi phối bởi mối quan hệ tình cảm theo kiểu “một trăm cái lý không bằng một tý cái tình” rồi những phiếu theo lợi ích nhóm, thành thử ra nó không trung thực. Từ “cánh hẩu” không phải từ để chỉ những người bình dân chén chú, chén anh mà còn lên cả cấp cao bàn quốc sự. Cho nên, việc đổi mới để hướng tới cái phiếu chân thật và mở rộng đối tượng. Mở rộng đối tượng thì Nghị quyết Trung ương đã nói rõ rồi, không phải chỉ có BCH TW phê bình BCT, mà bây giờ mở rộng đối tượng ra nhiều người, tới các đồng chí nguyên là lãnh đạo… - Cũng được phê bình! - Theo tôi, kế hoạch để các đồng chí nguyên là lãnh đạo Trung ương phê bình Trung ương thì số lượng đông lắm. Vừa rồi, chúng tôi, các cựu ủy viên TW, cũng đã được Trung ương triệu tập, riêng từ miền Trung ra đã hơn 200 đồng chí ủy viên TW các khóa rồi, họp ở hội trường BCH TW. Rất đông, không biết rồi nên làm thế nào. Lần này, việc giám sát quyền lực có nhiều các nhiệm vụ, mục tiêu, phương châm giải pháp mà TW nêu lên cũng đã nói rõ rồi, nhấn mạnh nhiệm vụ thứ nhất là xuyên suốt, tức là nhiệm vụ chống suy thoái về tư tưởng, chính trị, lối sống, đạo đức là trọng tâm và xuyên suốt. Nhưng đồng thời cũng nói rằng, đây là việc khó chứ không phải dễ. Bởi vì nó khó ở chỗ thế này. Vì cái nhìn, đánh giá bên ngoài thì dễ, nhưng đánh giá mình là không dễ đâu. Rồi một việc tưởng đơn giản là vấn đề chất vấn Trung ương, yêu cầu phải thực hiện nghiêm túc quy chế chất vấn. Đọc Nghị quyết tới đây, tôi hơi giật mình vì tôi là đảng viên tương đối nhiều năm, lại từng ở trong BCH TW, nhưng tôi thú thật với Hồng Thanh Quang là, tôi cũng chưa biết quy chế chất vấn nó như thế nào. - ?! - Thế nên, tôi mới đi tìm hiểu trong các văn kiện của Đảng thì mới thấy, hóa ra chúng ta... - Đã có quy định về việc ấy? - Có hai quy chế. Một là quy chế năm 2002 về chất vấn trong BCH TW. Và quy chế tháng 5/2008 cụ thể hơn. Nhưng tôi cũng có thể tự bào chữa cho mình, bởi vì khi quy chế năm 2002 ra đời thì tôi không còn trong BCH TW nữa. Và khi quy chế tháng 5/2008 xuất hiện… - Thì ông lại càng ở xa hơn? - Thì tôi đã nghỉ hưu rồi. Nhưng bây giờ đọc lại thì mới thấy rằng, quy chế thực ra khá cụ thể, nhưng vấn đề là chúng ta đã thực hiện không nghiêm túc. Vì sao thực hiện không nghiêm túc? Tôi có hỏi các bạn đồng liêu nhưng họ còn trẻ, họ ở lại BCH TW khóa IX, khóa X, tôi bảo, thế các cậu thực hiện quy chế ấy như thế nào? Có một đồng chí ủy viên TW  trả lời, có những phiên họp BCH TW một ngày để chất vấn Bộ Chính trị, Ban Bí thư, nhưng ít người chất vấn quá cho nên phải thu hẹp, tức là không làm hết một ngày. Hai anh em mới tâm sự với nhau như thế - tôi lúc đấy thì nghỉ rồi nhưng các đồng chí TW khóa sau, khóa IX và khóa X, cũng là chỗ thân thiết với tôi. Tôi mới hỏi, tại sao lại như thế, thì cậu ấy có nói hai lý do rất quan trọng. Một là, bây giờ các anh cứ nói rằng dũng cảm thì đúng là phải dũng cảm, vì chất vấn không phải chuyện dễ đâu. Nhưng còn vấn đề thứ hai là, thiếu hiểu biết cho nên không tự tin để nêu ra câu chất vấn, bởi thiếu hiểu biết cho nên không thể có được câu chất vất đích đáng… - Không có câu hỏi hay, không thể có chuyện chất vấn hay được! - Cho nên người ta cho anh chất vấn nhưng anh thiếu hiểu biết. Chúng tôi mới bàn với nhau, vậy thì sự hiểu biết ấy ở đâu ra? Vấn đề quan trọng là, chúng ta chất vấn lãnh đạo là mang câu hỏi của đảng viên và nhân dân chất vấn, chứ không phải mang bức xúc cá nhân ra chất vấn. Vì lợi ích của Đảng thì phải mang câu hỏi của đảng viên và của nhân dân yêu cầu được giải đáp. Trong trường hợp đó, vấn đề quan trọng nhất là: kiến thức để có những câu chất vấn đích đáng chính là kiến thức thực tiễn và sự hiểu biết tâm tư, nguyện vọng của nhân dân. Có hai kiến thức quan trọng ấy mới đủ để cho có được câu chất vấn đích đáng. Và chúng tôi cũng đã đi đến thống nhất với nhau là, cuối cùng chất vấn là phải truy vấn, truy vấn để anh trả lời tôi… - Về nghĩa vụ của lãnh đạo, của Chính phủ đối với nhân dân… - Nói chung trong khi buộc phải trả lời thì tâm lý thông thường là họ không bao giờ nói hết sự thật. Đó là cái thứ nhất. Cái thứ hai là, họ nói theo kiểu bảo vệ đến mức tối đa quan điểm, chủ trương của họ. - Bảo vệ tối đa những gì hiện hữu, những gì mà họ cho là có lý, là đúng. - Cho nên truy vấn là hỏi thêm, hỏi nữa, để buộc anh phải nói ra đúng sự thật, buộc anh phải chỉ ra trách nhiệm. Do đó cho nên thực hiện nghiêm túc chất vấn thì không những đòi hỏi sự dũng cảm mà còn phải đòi hỏi sự am hiểu thực tiễn để biết chính sách nào là đúng, chính sách nào là chưa hợp lý, hiểu dư luận quần chúng đánh giá sự lãnh đạo của cấp trên như thế nào. Và đấy lại là một vấn đề rất lớn, không đơn giản. - Tôi cũng biết quan điểm của ông là muốn chất vấn phải thực sự dũng cảm. Nhưng mà hiện nay có một tình trạng thế này: Ngay ở trong chất vấn trên diễn dàn Quốc hội thì một số người ít hay nhiều gì đó vẫn chỉ muốn để thể hiện bản thân mình và không chịu có những thông tin thấu đáo để câu chất vấn của mình trở nên thích hợp với đời sống hơn. Làm việc gì cũng thế thôi, ngay cả khi mình đi yêu người khác, mình giúp người khác thì việc đầu tiên mà mình phải quan tâm hơn cả là nhu cầu của đối tượng để mình làm và làm không phải chỉ vì mình. Nhưng hiện nay có hiện tượng ấy, và hiện tượng này nếu mà nó phổ biến ra thì rất nguy hiểm cho xã hội của mình, tức là người ta làm việc nghĩa không phải vì việc nghĩa. Nói là yêu thơ không phải vì thơ mà yêu cái vị trí của người ta trong thơ, người ta muốn làm một chương trình từ thiện không phải vì người ta thực sự thương xót những người cần lao đang muốn được giúp đỡ mà người ta muốn chứng minh rằng người ta rất chi là tử tế… Những cái đó ở mức độ nào đó nó không phải là xấu, nhưng nếu quá mức  bình thường thì nó sẽ biến thành hiệu ứng ngược. Đây là một mối lo của xã hội loài người nói chung chứ không phải chỉ ở nước mình đâu, ở nhiều nước khác cũng bị một mối lo như thế. ông nhận định thế nào về chuyện này? - Cái đó chính là vấn đề quan trọng là tất cả những hành vi, những giải pháp này đầu tiên phải xuất phát từ cái tâm vì nước - vì dân - vì Đảng của từng người, tức là anh phê bình, tự phê bình cũng phải trên tinh thần vì Đảng - vì nước - vì dân, anh tham gia chất vấn cũng phải vì Đảng - vì nước - vì dân, chứ không phải anh mang bức xúc cá nhân ra vì những câu chất vấn như thế không có giá trị. Ngay cả việc anh bỏ phiếu tín nhiệm ai có khuyết điểm nặng, không được đảng viên và quần chúng tín nhiệm bị kỷ luật, thôi chức thì cũng phải vì Đảng - vì nước - vì dân. Vì dân, vì nước, vì Đảng là cái gốc và đó cũng là cái cốt lõi nhất của đạo đức Hồ Chí Minh… - Chứ không phải vì sự tự ái của anh đối với một số vấn đề! - Bây giờ tôi xin nói với Hồng Thanh Quang, nếu như chúng ta không cẩn thận thì chúng ta sẽ biến tất cả những việc ấy thành ra một cái hướng không đúng. Tôi nói ví dụ như lấy phiếu tín nhiệm, lấy phiếu tín nhiệm thì bây giờ hằng năm đều lấy phiếu tín nhiệm, nếu chúng ta không trung thực, mọi người không trung thực thì người lãnh đạo không dám làm theo cái họ nghĩ là đúng,  bởi vì không dám sát phạt, bởi vì đã làm thì phải sát phạt. - Đúng rồi. - Làm là phải động chạm… - Làm bất cứ việc gì quan trọng đều phải đi tới tận cùng, phải sát phạt theo nghĩa nào đấy! - Tôi xin nói thật với Hồng Thanh Quang rằng, được 100% phiếu là sự đánh giá không chính xác. Vì xã hội có người tốt người xấu, trong một tổ chức cũng có người tốt, người không tốt, thậm chí kẻ xấu. Anh sống và làm việc thế nào mà kẻ xấu cũng bỏ phiếu cho anh thì cho phép tôi cũng nghi ngờ sự thẳng thắn, trung thực của anh! - Tôi từ trước tới nay vẫn có một ý nghĩ thế này, những người tử tế thì bản lý lịch của họ không bao giờ là hoàn hảo cả, những người thực sự tử tế thì phải trung thực, phải va đập để làm được những việc tử tế… Còn đại đa số những người có lý lịch hoàn hảo không hẳn đã là tử tế đâu. Bởi vì khi người ta lo cho bản lý  lịch hoàn hảo thì người ta không bao giờ làm hết lòng với sự nghiệp đâu! - Nó có một vấn đề như thế. Tức là trong xã hội chúng ta đang nói với nhau ở đây, nó có nhiều động lực, mà đặc biệt là trong cơ chế thị trường, các nhóm lợi ích móc ngoặc với nhau quyết liệt lắm. Những kẻ nắm quyền tha hóa câu kết với người nhiều tiền vô lương tâm là một thế lực lớn, không thể xem thường. - Nó rất là ngẫu nhiên nhưng nó không tự nhiên nếu mà bị vụ lợi trong đấy, đúng không ạ? - Cho nên nó là một vấn đề lớn mà chúng ta phải làm với một trách nhiệm cá nhân rất là sâu sắc thì sẽ thành công. Cho nên đồng chí Tổng Bí thư có nói rằng, phải kiên định, tức là dứt khoát phải làm, vì nếu không làm thì rất là nguy hiểm. Nhưng mà phải kiên trì, làm đi làm lại, làm cho đến thành công chứ không phải đánh trống bỏ dùi. - Chứ không được nản chí, không được thất vọng bởi những cái ban đầu có thể là trục trặc. - Khi chuẩn bị kế hoạch, có một số đồng chí trong BCT, cũng là chỗ bạn bè với nhau cả hỏi tôi, nên bắt đầu từ đâu? Tôi nói, Nghị quyết TW đã nói rồi, bắt đầu từ việc kiểm điểm phê bình tự phê bình của BCH TW, BCT, đầu xuôi đuôi lọt, nếu trên mà làm tốt thì mọi việc đều tốt, thế nhưng, nếu các đồng chí làm không đạt yêu cầu thì thực sự toàn bộ sự phê bình, tự phê bình lại cũng sẽ không đạt yêu cầu. Tôi có đề đạt với các đồng chí rằng, ai thì cũng sốt ruột, nhưng riêng tôi, tôi xin thưa với các đồng chí, tôi không muốn các đồng chí làm vội vàng mà các đồng chí nên làm kỹ càng để thành công. - Điềm tĩnh và kỹ càng! - Làm kỹ càng để thành công. Nếu các đồng chí thành công thì mọi việc sẽ thành công, các đồng chí yên tâm để chỉ đạo. Bởi vì, bây giờ ta cứ nhìn một hội nghị vừa rồi ở Mỹ Đình, tôi xin nói rằng, từ khi tham gia sinh hoạt Đảng tới giờ, tôi chưa bao giờ thấy một hội nghị lớn như thế, như hội nghị 1.000 người ở Mỹ Đình vừa rồi. Có thể nói rằng, toàn bộ những cốt cán nhất của hệ thống chính trị chúng ta đều nằm trong 1.000 người ấy. Nếu 1.000 đồng chí mà thông suốt thì mọi việc sẽ dễ chuyển. ở đó là tất cả các đồng chí Bí thư Tỉnh ủy, rồi mỗi một tỉnh đều có một số trưởng ban quan trọng nhất về xây dựng đảng, rồi các đồng chí bí thư các cấp… đều có mặt. Tức là 1.000 người ấy là quan trọng lắm. Nếu đồng tâm thì sức mạnh rất to lớn. Năm 1941, Bác Hồ có viết một bài thơ đăng trên báo Việt Nam độc lập: “Sự nghiệp làm nên bởi chữ Đồng”. Toàn Đảng đồng lòng, toàn dân đồng lòng thì lực lượng xấu sẽ bị đẩy lùi. - Ông và tôi, hai đảng viên ở hai thế hệ khác nhau nhưng đều chung tâm huyết như nhau, chúng ta sẽ đồng tình với nhau rằng, thực sự Nghị quyết vừa rồi rất kịp thời, bởi vì chúng ta vẫn chưa tận sa xuống thời điểm mà như Khổng Tử đã nói. Chúng ta vẫn còn người dám nhìn ra sai lầm của mình và đủ dũng khí để phê phán những cái sai của mình. Chúng ta còn lực để “mã hồi”.  Nếu chúng ta không nắm lấy cơ hội này thì nói chung, tình hình sẽ nảy sinh nhiều điều chúng ta sẽ không lường trước được. ông có nghĩ như thế không? - Gần đây tôi có đọc được một câu của Einstein mà tôi rất tâm đắc, đại ý là, thảm họa của xã hội không phải nằm ở một số kẻ xấu, mà nó nằm ở số đông người im lặng. - Ở sự thụ động, bàng quan của số đông những người không xấu. - Chính thế, số đông những người không xấu mà lại im lặng.  Chứ kẻ xấu thì bao giờ cũng ít. - Đúng, chúng ta phải lấy điều đó làm tiền đề (cười)! - (Cũng cười): Kẻ xấu tuy “không nhỏ”, không thể xem thường nhưng số đông vẫn là người tốt. Nhưng số đông tốt mà im lặng vì “nể nang, né tránh” (như Nghị quyết Trung ương nêu), thấy đúng không dám ủng hộ, thấy sai không dám đấu tranh, thì sẽ là thảm họa. Đấu tranh là phải chân tình nhưng phải thẳng thắn. Thẳng thắn và chân tình vì nước, vì dân, vì Đảng - tôi nghĩ - là thái độ của mọi người chúng ta thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 kiên quyết và kiên trì. - Ông lại làm tôi nhớ lại một câu trong “Luận ngữ”, Khổng Tử có nói  rằng, đã phục vụ vua, khi vua tốt thì mình phải tận tâm phục vụ, nhưng khi vua xấu mà mình không nói gì thì mình cũng không phải là bầy tôi trung đâu. Khi cơ chế tốt thì chúng ta tận tâm phục vụ, nhưng khi thấy có những khiếm khuyết thì mỗi người chúng ta phải trung thực và công khai nói ra, nhưng nói ra trên quan điểm xây dựng… Xin cảm ơn ông!

H.T.Q