NHÂN ĐỌC BÁO XUÂN NGHĨ VỀ VĂN HÓA ĐỌC

Thứ Bẩy, 31/01/2009 - 10:17 AM

Nói về văn hoá đọc, nhiều người nghĩ đây là đề tài đã cũ lắm rồi và chẳng có gì hấp dẫn. Hay nói cách khác, đó là cánh đồng người ta đã “cày nát” rồi còn gì mà bàn nữa.
Nhân đọc mấy tờ báo Xuân, tôi có vài ý tứ nảy ra, biết đâu lại là điều đáng suy nghĩ thêm về cái sự đọc của người Việt ta.
Chắc không ít người nghĩ rằng ai biết chữ thì đọc được. Nếu hiểu như thế thì chưa đúng với nội hàm của văn hóa đọc. Chẳng thế mà khi khen một Huấn luyện viên giỏi, các nhà báo thường nhận xét là ông ấy biết “đọc” trận đấu đó sao? Hoặc có người biết chữ hẳn hoi, có tai, có mắt, có đầy đủ các giác quan; thậm chí biết ngoại ngữ vẫn bị người khác chê là “mù” đó sao? Như thế xem ra cái sự đọc còn lắm điều để chúng ta luận bàn.
Theo chúng tôi, về cách đọc, có thể có mấy cách cơ bản sau. Đọc bằng mắt, đọc thành tiếng, đọc thầm và đọc bằng ... tai. Về đại thể các cách đọc này đều ít nhiều dùng đến các giác quan nhưng “đọc” trận đấu thì chúng ta cần phải hiểu khác vì không phải ai xem trận đấu mới chỉ nửa hiệp đã có thễ ngẫm để “đọc” được trận đấu mà cần phải hiểu sâu hơn từ này. Chắc chắn sự đọc này phải ở trình độ chuyên môn cao. Tương ứng với các cách đọc, chúng ta có các loại báo nói, báo viết, báo hình. Có lẽ, phàm là người thì không ai không đọc, dù ở trình độ nào, kể cả người mù chữ (vì họ có thể đọc bằng cách nghe hoặc nhìn), và theo nghĩa này không chỉ người mù chữ mà cả người câm điếc cũng đều đọc được theo cách riêng của họ và cảm nhận theo cách của họ. Chẳng thế mà các trẻ em ở trại câm điếc hay khiếm thị vẫn “xem” được các trận đấu bóng đá của đội tuyển Việt Nam đó sao? Tuy nhiên, điều đáng nói ở đây là có nhiều người biết chữ và có đủ các giác quan mà hình như họ rất xa lạ với sự đọc ..sách.

Nói như vậy, không có nghĩa là chê họ trình độ thấp, họ không đọc bằng cách này thì sẽ đọc bằng cách khác theo nghĩa rộng của khái niệm đọc nêu trên. Song cần biết rằng sách thì đối với những người bình thường nhất khi bước vào đời đều phải làm quen nó khi đến trường và từ đó đi đến tiếp nhận học thức ở trình độ cao hơn. Đây là điều sơ đẳng và phổ quát nhất mà mọi người đi học đều phải tiếp cận nên nó là điều đáng bàn nhiều. Bởi vì theo cách hiểu bình thường nhất đọc tức là đọc sách, Và từ đây chúng ta chỉ giới hạn chữ đọc trong phạm vi là đọc sách.

Theo các thống kê cho thấy, người Nhật là nước đọc nhiều nhất. Còn người Việt lại không thể là nới đọc sách báo nhiều. Xem qua phim ảnh, TV, báo điện tử, ta thấy học sinh Nhật đeo kính cận rất nhiều. Còn ở nước ta, học sinh có đeo kính cũng không phải là do đọc nhiều mà có thể là bàn học không đúng quy cách, hoặc thiếu ánh sáng, hoặc do xem TV và chơi gêm nhiều... Trên các phương tiện đi lại công cộng như tàu, xe... ta thấy những người đọc sách báo nhiều, song điều đó chỉ nói lên một điều là họ là người thích... đọc, chứ chưa thể nói lên họ là người trình độ cao hay thấp.

Song ít ra thì điều đó cùng lắm cũng chỉ nói lên một điều: họ là người biết chữ. Song chừng đó cũng chưa là gì trong xã hội hiện đại. Nếu như những thập niên 70 của thế kỷ trước, chỉ cần học xong lớp 7 đã được coi là có học, ngày nay, học xong lớp 12 vẫn chỉ là người lao động chân tay, vì họ chỉ biết làm những việc như: bưng, bê, đào, phá.. mà thôi chứ chưa có chút hàm lượng tri thức nào trong đó.

Trong một thế giới mà tri thức được khám phá hàng ngày và không ngừng đổi mới, cái mà chúng ta đọc được qua sách báo mới chỉ đơn thuần là những thông tin. Nếu không có sự đào sâu, phân loại để rút ra tri thức thì chúng ta có nguy cơ sa vào một biển thông tin hỗn loạn mà không có đường ra. Nói  như một nhà khoa học là chúng ta chết vì thiếu tri thức trên một biển thông tin. Và nói cách khác các thông tin trên báo chí chỉ đem lại cho chúng ta cái cần biết, còn từ biết đến hiểu, cảm nhận và để “đọc” được nó còn là quá trình lâu dài, xử lý, phân loại... chỉ có những người có học thức đầy đủ mới có thể hấp thụ được. Do sự khác biệt về trình độ nên dễ dàng nhận thấy, cùng một thông tin nhận được nhưng mỗi người có cách hiểu khác nhau và sẽ có cách xử lý khác nhau.

Cần biết rằng, thông tin chứa 2 cấp độ: thông báo và tri thức, người ít học chỉ tiếp nhận được thông báo, người học cao sẽ tiếp nhận thông tin ở cả 2 cấp độ trên và sẽ cảm nhận sâu sắc hơn. Chính vì vậy, đọc cái gì và cảm nhận, xử lý vận dụng như thế nào là phụ thuộc vào trình độ học thức của mỗi người. Không nên hiểu chỉ ai biết đọc, biết viết là đã có học thức đầy đủ mà cần phải nâng cao trình độ thêm nữa. Học, học nữa, học mãi, học thường xuyên, học suốt đời. Làm sao để trình độ mỗi người dân khi nghe, đọc đều có thể tiếp nhận được thông tin ở cả 2 cấp độ nêu trên, nhằm vận dụng nhuần nhuyễn nó vào cuộc sống, đó mới đúng là tri thức của người có học. Ngày nay trên các phương tiện thông tin đại chúng: sách, báo, đài, TV...các hàm lượng thông tin- tri thức ngày càng nhiều, người tiếp nhận cần phải có một “phông” tri thức tối thiểu mới có thể hiểu và vận dụng nó có hiệu quả để phục vụ cho chính mình và đó chính là cách nâng cao chất lượng sống của mọi người dân.

TS. Trần Hồng Lưu
 Đại học Kinh tế Đà Nẵng, 71 Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng. 
LTS Dân trí - Đọc hiểu theo nghĩa thông thường (nghĩa đen) là dùng mắt để thu nhận thông tin qua chữ viết (trên sach báo in hoặc sách báo điện tử…). Dù đọc cùng một bài viết hoặc một tập sách nhưng tùy theo yêu cầu và trình độ người đọc mà hàm lượng thông tin thu nhận được tương tự nhau hoặc khác nhau nhiều hay ít.
Người có ý thức thường xuyên trau dồi tri thức thì thường không dừng lại ở việc đọc để giải trí hoặc để thỏa mãn trí tò mò, mà thường có thói quen phân tích, đánh gia mức độ chính xác của thông tin hoặc qua đó phát hiện những những điều mới mẻ, có những ý kiến tự bình luận về sự kiện mới xảy ra…Đọc như vậy là đọc có chiều sâu suy nghĩ. Người đọc nhiều, hiểu rộng phải là người như vậy.

Nhân đọc báo Xuân lại nghĩ về văn hoá đọc

DẠY HỌC CẦN PHÁT HUY ĐƯỢC TÍNH SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH(18/11/2009)

TS Trần Hồng Lưu

(Khoa Mác-Lênin, Đại học Kinh tế Đà Nẵng, 71 Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng)

(GD&TĐ) -  Với tư cách là một người đi dạy ở nhiều bậc học khác nhau, từ cao đẳng đến cao học, tôi thường đưa ra một câu hỏi mỗi khi người học làm không đúng đề: Tại sao học viên lại làm lạc đề? Về sau tôi lại đem y nguyên câu hỏi này để hỏi con, cháu mình học ở các cấp thấp hơn, từ cấp 1 đến cấp 3, để kiểm tra một ý tưởng của mình. Và kỳ lạ thay, câu trả lời của hầu hết các đối tượng được hỏi từ cấp 1, cấp 2, cấp 3 cho đến cao đẳng, đại học và thậm chí là Cao học đều giống nhau. Câu trả lời đó là: do học trò không hiểu ý thầy.

Câu trả lời này đã làm tôi giật mình. Vì nếu học trò phải làm đúng ý thầy thì còn gì là tính sáng tạo của người học nữa? Hơn nữa, nếu môn học gì cũng theo ý thầy thì còn gì là tiêu chuẩn khách quan của khoa học nữa? Và ý thầy có phải bao giờ cũng là mẫu mực để trò phải theo? Là người yêu môn Văn nên từ hồi học phổ thông, tôi vẫn biết môn này đòi hỏi phải có sự sáng tạo, bay bổng của tâm hồn, trên cơ sở tri thức “nền” phong phú cộng với kỹ năng viết căn bản của người học thì mới có thể viết hay được. Dĩ nhiên, để có được những bài Văn hay lay động được lòng người thì người viết phải có được một “phông” tri thức hay vốn sống nền tảng phong phú đa dạng thì họ mới có thể sáng tạo được. Ngay cả ở môn học mang tính “bay bổng” này thì học trò cũng không thể theo ý thầy được. Trong phạm vi bài viết này, chúng ta sẽ tập trung bàn về tính sáng tạo trong khi dạy và học môn này.

Lâu nay, chúng ta vẫn thường nghe thấy dư luận cho rằng, dạy các môn khoa học xã hội rất khó làm cho học trò say mê, nhất là môn Văn học. Có nhiều nguyên nhân như người học ngày nay lao vào học những ngành “nóng” để sau này dễ xin việc hơn và người dạy cũng ít hấp dẫn học trò hơn. Phải chăng, ở những năm 70 thế kỷ trước, học trò say mê hơn và người dạy tâm huyết hơn hơn khi dạy Văn? Tại sao học trò ngày nay chán học Văn hay ít ra là không được như trước? Cần phải mổ xẻ kỹ hơn vấn đề này để thấy được rõ hơn. Đừng vội đổ lỗi cho nguyên nhân khách quan hay là tính thực dụng của người học. Vẫn còn những thầy cô tâm huyết với nghề dạy Văn và thu hút được người học. Song đáng tiếc là số đó không nhiều.

Ở những năm 70 thế kỷ trước, nhiều học trò trong số chúng tôi học Văn rất say mê, đặc biệt là những học trò có thiên hướng sáng tạo rất được các thầy cô nêu gương. Và những bài văn hay, có tính sáng tạo của học trò được các thầy cô trân trọng đọc cho cả lớp nghe. Bài Văn đó nghiễm nhiên được chuyền tay nhau, thậm chí được chép lại và trở thành thương hiệu- bài mẫu cho các lớp kế tiếp (thời đó làm gì có phôtôcoppy). Còn ngày nay, do các sách Văn “mẫu” quá nhiều được in ấn, phôtô nhan nhản nên người học chẳng cần sáng tạo và không thể sáng tạo. Ít thầy cô ngày nay chịu khó đọc để phát hiện ra những ý tưởng “lạ” của học trò để mà tuyên dương nữa.

Khá nhiều người dạy chỉ căn cứ vào các ý tưởng “mẫu” để gò học sinh viết theo đó, ai không theo ý đó thì điểm thấp. Những học trò có ý tưởng sáng tạo- vượt “cách” thì không được phát hiện, bồi dưỡng mà hơn thế còn bị “vùi dập tơi tả” vì không làm đúng ý thầy- như đã nói trên. Chính vì thế trên các diễn đàn dân trí và các bài viết về giáo dục ở các báo, rất nhiều bài viết đã phản ánh tình hình trên. Nếu người thầy trân trọng biết phát huy tính sáng tạo hình tượng cho học trò thì sẽ phát huy được sự say mê của người học. Cũng chính người học trò say mê này năm trước khi học với thầy dạy Văn này thì hứng thú nhưng đến năm sau phải học với người thầy khác “không thích” sáng tạo của học trò mà đòi hỏi phải đúng mẫu đã khiến cho học trò này chán nản.

Văn học là môn học về hình tượng con người, đòi hỏi phải có sự sáng tạo bay bổng của tâm hồn. Một khi người thầy bắt học trò phải “gò” vào “khuôn mẫu” của các bài Văn mẫu trong sách tham khảo thì làm sao phát huy được tính sáng tạo của người học. Ngày nay trong xu thế “loạn” các bài Văn mẫu, người học dường như lạc vào một mê cung các sách tham khảo, chẳng biết lựa chọn loại nào để “gối đầu giường” nữa. Hơn thế nữa, cách dạy gò ép theo ý thầy đã dẫn đến học trò học thuộc lòng một số bài Văn mẫu, nên khi thi chỉ cần chép lại hoặc sáng tạo, “tiết kiệm tư duy” bằng cách copy nếu đem tài liệu vào được. Kết quả những người học say mê “bớt dần” vì thầy không cần sáng tạo. Nhiều học trò từ chỗ say mê Văn học đi đến chán nản và “chuyển” nghề sang môn khác.

Cần thấy rằng, sách tham khảo là tốt đối với người biết chọn lọc những ý tưởng hay. Còn với người chỉ biết bắt chước thì lại có hại vì khi đó xã hội sẽ sản xuất ra các văn sỹ sáo rỗng, không còn sáng tạo để vượt lên người trước. Vì thế, không ít người dạy có tâm huyết khuyên học sinh cần giảm bớt tối đa ảnh hưởng của các kiểu Văn mẫu đó. Theo tôi, trong một “rừng” các kiểu sách tham khảo Văn mẫu hiện nay, người học chỉ cần nắm chắc tri thức “nền” có trong sách giáo khoa, đừng nên đọc các loại sách mẫu trên nữa thì vẫn có thể viết được những bài văn hay mang hồn của chính mình chứ không phải vay mượn của người khác. Còn đối với những người khi đọc biết chọn lọc tinh hoa của người khác để vận dụng thì cần phải lọc bỏ những gì không cần thiết để viết Văn một cách sáng tạo, chứ không phải là copy ý tưởng của người khác. Thực tế cho thấy, viết Văn không phải là công nghệ máy móc, cứ ai vào trường viết văn Nguyễn Du là sẽ trở thành Nguyễn Du, mà đó là một quá trình khổ luyện không ngừng nâng cao tri thức, vốn sống, kỹ năng viết và rất cần đến năng khiếu thiên phú “cái tôi” của mỗi người nữa.

Vì thế, để Văn học tiếp tục tạo ra sự say mê cho người học, vai trò của người thầy là rất quan trọng. Kinh nghiệm cho thấy, người thầy nào biết nâng niu, trân trọng những ý tưởng mới lạ của người học thì sẽ kích thích học trò khám phá, sáng tạo. Còn người thầy nào không chịu tự nâng cao trình độ, bắt học trò phải làm theo bài  Văn “mẫu” của mình và sách tham khảo thì chắc chắn sẽ làm cho học trò ngày càng “dị ứng” với môn học này. Để “thấm nhuần” cho được ý tưởng này, chắc chắn đòi hỏi sự phấn đầu không ngừng của người dạy, trong đó tự học hỏi để nâng cao trình độ và phương pháp giảng dạy của mình là điều kiện không thể thiếu được./.

                          Nguồn: http://www.gdtd.vn

SINH VIÊN HỌC TÍN CHỈ

Vì sao SV khối kỹ thuật học hệ tín chỉ lại kém?

mọi người nghĩ sao về bài báo này, liệu nó có chính xác, tất nhiên nó nói về sinh viên Đà Nẵng, nhưng tôi thấy có 1 phần nào đó giống với sinh viên BK của chúng ta, còn những điều nói về sinh viên khối ngành khác thì tôi ko có bình luận gì

 

Vì sao SV khối kỹ thuật học hệ tín chỉ lại kém?
Đầu năm học 2008-2009, trường Đại học Bách khoa thuộc Đại học Đà Nẵng thông báo về việc trên 1000 sinh viên khối kỹ thuật học hệ tín chỉ của trường có nguy cơ “ra trường sớm” trước thời hạn.

Trong khi đó, các trường Đại học khác cũng thuộc Đại học Đà Nẵng như Sư phạm, Kinh tế, Ngoại ngữ cũng theo học hệ tín chỉ nhưng không hề xảy ra tình trạng trên. Vậy nguyên nhân nào lại dẫn đến tình hình đó?

1- Thực trạng và nguyên nhân

Qua khảo sát mới đây nhất của Đề tài cấp Bộ do PGS, TS Nguyễn Tấn Hùng chủ trì và của Ban đào tạo Đại học Đà Nẵng cho thấy: kết quả học tập của sinh viên của các trường Kỹ thuật là rất yếu kém, do hai năm đầu sinh viên chủ yếu chỉ học các môn chung cơ bản nên họ không cần để ý nhiều. Trong lúc các trường thuộc về khối kinh tế và khoa học xã hội và nhân văn thì kết quả rất khả quan. Tình trạng coi thường các môn khoa học cơ bản và các môn chung khác ở các trường kỹ thuật đã dẫn đến kết quả đáng báo động, số lượng sinh viên phải “ra trường sớm” là rất lớn, do họ không đủ điểm để học tiếp theo quy chế tín chỉ. Hãy nhìn và so sánh vài hình ảnh trực quan để chúng ta thấy được tình trạng trên. Trước cổng trường, các quán cà phê, internet...của trường Đại học Bách khoa lúc nào cũng nhộn nhịp, ồn ào, sôi động, trong lúc trước cổng các trường Đại học kinh tế, ngoại ngữ, sư phạm.. lại không hề bắt gặp những cảnh tượng trên. Qua phiếu điều tra thăm dò sinh viên đã phản ánh rất đúng tình hình trên. Đó là đa số sinh viên thuộc khối kỹ thuật, nhất là sinh viên Bách khoa, không coi trọng các môn chung và khoa học cơ bản mà họ chỉ chú ý đến chuyên môn. Nhiều sinh viên đến lớp thì lơ là, trễ nãi, không chịu ghi chép, không có sách giáo khoa và học bữa được bữa mất, dẫn đến mất gốc và chán nản đi đến bỏ học và thi không đạt. Mặt khác, do quy chế học tín chỉ không bắt buộc sự có mặt của người học, lớp học thiếu tính tổ chức chặt chẽ, càng tạo cơ hội cho các sinh viên lười càng lười hơn.

Từ những năm năm mươi của thế kỷ trước, Albert Einstein, đã vạch ra khiếm khuyết nghiêm trọng của nền giáo dục tư bản chủ nghĩa là chỉ chú trọng đến chuyên môn, chứ không chú trọng giáo dục đạo đức để tạo ra con người toàn diện có thể làm chủ xã hội. Trong bài phỏng vấn trên tờ New York Time, năm 1952, ông nói: “Là một sự thiếu sót nếu chỉ dạy con người một ngành chuyên môn. Bằng cách đó anh ta trở thành một loại máy có thể sử dụng được. Nhưng điều quan trọng là anh ta phải có một cảm giác sinh động về cái gì đáng giá để phấn đấu...về cái gì đẹp và tốt về mặt đạo lý. Nếu anh ta với kiến thức chuyên môn hoá sẽ giống như một con chó được huấn luyện tốt, hơn là một con người phát triển hài hoà. Anh ta phải hiểu biết động cơ của con người, những ảo tưởng và đau khổ của họ để có được một thái độ đúng với người đồng loại và với cộng đồng” .

Mục đích của nền giáo dục là phải tạo ra con người phát triển toàn diện, hài hoà, được trang bị tối thiểu những tri thức chung để họ có thể ứng xử linh hoạt với các tình huống xảy ra.

Qua điều tra xã hội học ở Đại học Đà Nẵng mới đây, có thể rút ra, đa số sinh viên thuộc khối ngành kỹ thuật hầu như rất xa lạ với các tri thức về văn chương, lịch sử, chính trị- xã hội. Hầu hết, học sinh hiện nay chỉ tư duy bằng công thức, kém khả năng tư duy bằng khái niệm, nên khi học các môn có tính chất lý luận chung đối với họ là rất khó khăn. Sinh viên hầu như không biết đến những tác phẩm văn học nổi tiếng, càng ít khi đọc đến những tác phẩm có tính trừu tượng. Khi được hỏi: ngoài giờ lên lớp, anh, chị dành thời gian làm gì? 50% sinh viên Bách khoa, 49% sinh viên Kinh tế, Sư phạm và 43,7% sinh viên Cao đẳng Công nghệ trả lời là: nghỉ ngơi hoặc đi chơi. Chỉ có 29,6% trả lời có đọc thêm tại liệu tham khảo và 22,9% trả lời thường xuyên đến thư viện. Một con số khác cũng cần suy nghĩ, là trên 80% sinh viên Bách khoa ít nhiều có tham gia trò chơi điện tử, chỉ có 19,6% trả lời không thích trò chơi điện tử .

Nói chung, học sinh chỉ thích tư duy trực tiếp bằng hình, thích xem các bộ phim đấm đá và đặc biệt là những trò chơi điện tử, bạo lực. Việc tiếp cận âm nhạc, nghệ thuật hoặc báo chí cũng khá hiếm hoi đối với sinh viên. Các bài hát dưới mác nhạc trẻ, nhiều bài với lời lẽ ngô ngê, có khi cổ vũ cho lối sống tiêu cực lại được lớp trẻ hoan hô, tâng bốc. Từ những sở thích không lành mạnh đó dẫn đến việc tạo ra những con người vô hồn, sùng bái kỹ thuật, bạo lực mà không có tình cảm hay tính người nhân đạo. Những sở thích đó từ từ dẫn sinh viên đến việc chán lên lớp, bỏ học và thảng hoặc đến lúc có quay trở lại giảng đường họ cũng chỉ như cái máy mất hồn, mất nền, mất gốc không thể lấy lại căn bản tri thức vì không chịu đi học. Và từ mất gốc, mất kiến thức đến chỗ chán học, chán đời và “ra trường sớm” là khoảng cách khá ngắn.

Vậy làm sao khắc phục tình trạng trên, nhằm tạo ra những con người có thể phát triển một cách toàn diện, vừa có đức vừa có tài, đủ sức đáp ứng công cuộc xây dựng đất nước phát triển bền vững? Muốn thế, chúng ta cần mổ xẻ vấn đề nhằm hiểu rõ hơn vấn đề này, bằng cách quay lại vấn đề cũ nhưng cũng không thừa khi cần nhắc lại. Đó là ý thức con người. Do ý thức con người là trung tâm chỉ huy và định hướng mọi hoạt động của con người. Nội dung cơ bản của ý thức con người gồm 3 thành phần:

1, Thế giới quan cá nhân;

2, Các tri thức cơ bản về tự nhiên, xã hội;

3, Các kỹ năng, tri thức, kinh nghiệm thuộc về lĩnh vực chuyên môn nghề nghiệp.

Như thế, có thể nhận ra những ai quan niệm chỉ cần dạy và học về chuyên môn thì họ mới chỉ đạt một phần mục tiêu ở phần 3, còn thiếu hẳn 2 phần trên, từ đó dẫn đến các hoạt động lệch lạc và mất định hướng cho cả người dạy lẫn người học. Đây là điều nguy hiểm mà các nhà quản lý giáo dục, nhất là những người chỉ thiên về chú trọng chuyên môn, nghề ngiệp cần phải xem lại trong các hoạt động quản lý của mình.

Chúng ta biết rằng thế giới quan cá nhân gồm các quan điểm, tư tưởng, ý chí, niềm tin. Phần tri thức này cơ bản do các môn khoa học về thế giới quan và phương pháp luận như Triết học cung cấp. Đó là kết quả của sự học tập rèn luyện và hoàn thiện không ngừng của mỗi cá nhân. Còn các tri thức cơ bản về tự nhiên và xã hội (bao gồm cả tri thức kinh nghiệm và lý luận) là do học tập và hoạt động thực tiễn mang lại. Phần tri thức này chủ yếu do các môn khoa học cơ bản cung cấp. Các tri thức này phải được kiểm tra bằng thực tiễn, nếu đúng thì con người mới tin, còn sai thì phải nhận thức lại. Còn các tri thức về chuyên môn, chuyên ngành chỉ là một thành tố trong nội hàm của ý thức. Cho nên chỉ chú trọng mỗi lĩnh vực chuyên môn mà không chú ý đến các bộ phận khác chắc chắn sẽ dẫn đến sai lầm trong hoạt động của con người.

2. Giải pháp để nâng cao tính tích cực cho sinh viên

2.1. Giáo dục toàn diện cho sinh viên cả tài lẫn đức, trong đó đức là gốc của tài.

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh về nền giáo dục toàn diện, Người luôn nhấn mạnh tiêu chí giáo dục con người vừa hồng vừa chuyên. Hồng thuộc về vấn đề đạo đức, chuyên thuộc về chuyên môn, chuyên ngành. Thiên lệch một trong hai cái trên chắc chắn sẽ tạo ra con người què quặt, có đức không tài hoặc có tài không đức mà Hồ Chí Minh đã nhiều lần nhắc nhở.

Kinh tế thị trường là sản phẩm của loài người, nhiều ưu điểm của nó đã được loài người thừa nhận, song những mặt trái của nó cũng không ít. Những diễn biến xấu về việc công nhân đánh nhau, trộm cắp vật tư ...gây mất an ninh và an toàn trong sản xuất, ảnh hưởng xấu đến việc đầu tư của nước ngoài, diễn ra ở khu công nghiệp Dung Quất và ở nước ngoài nơi có người Việt Nam lao động vừa qua, đã cho thấy rõ vai trò của giáo dục đạo đức cho nguồn nhân lực là rất quan trọng.

Quán triệt rõ hơn tư tưởng nói trên, gần đây, trong “Quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về công tác giáo dục phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên trong các trường đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp”, ban hành kèm theo quyết định số 50/2007 QĐ-BGĐT ngày 29 tháng 8 năm 2007 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã một lần nữa nêu rõ thêm các nội dung về giáo dục nhân cách toàn diện cho sinh viên bao gồm giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục đạo đức, lối sống. Về nội dung giáo dục chính trị tư tưởng có nêu rõ việc giáo dục thái độ tham gia các hoạt động xã hội, cách phân biệt đánh giá các sự kiện chính trị-xã hội. Trong giáo dục đạo đức, chú ý giáo dục lòng nhân ái, biết tôn trọng các giá trị đạo đức của dân tộc. Trong lối sống, cần giáo dục nhận thức hành vi, thói quen của lối sống văn minh, phù hợp với bản sắc dân tộc, và giáo dục trách nhiệm và nghĩa vụ của cá nhân trước cộng đồng và xã hội.

2.2. Các tổ chức, đoàn thể của Đại học Đà Nẵng, cụ thể là Đại học Bách khoa và các trường khối kỹ thuật cần giáo dục cho sinh viên thái độ đúng đắn hơn khi học các môn chung ở giai đoạn đầu để tránh thiên lệch.

Gần đây nhất, để chấn chỉnh vấn đề trên, ngày 28-3-2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng với Trung ương Đoàn Thanh niên CS Hồ Chí Minh đã ra nghị quyết liên tịch “Về tăng cường công tác giáo dục toàn diện học sinh, sinh viên và xây dựng tổ chức Đoàn, Hội, Đội trong nhà trường giai đoạn 2008-2010”, đã nêu rõ các mục tiêu: “Phát huy vai trò, trách nhiệm của ngành giáo dục và các cấp bộ Đoàn trong công tác giáo dục nhằm xây dựng thế hệ học sinh, sinh viên phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và kỹ năng nghề nghiệp, giàu lòng yêu nước, có lối sống đẹp, có lý tưởng cách mạng và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam”.

Các đoàn thể của các trường thuộc khối kỹ thuật, trực tiếp là giáo viên chủ nhiệm cần thực sự giáo dục cho sinh viên của lớp mình, trường mình phải tích cực học các môn chung ở các năm đầu như là môn chuyên ngành. Trong khi tính tự giác của sinh viên khối kỹ thuật là không cao, thì việc tuyên truyền, giáo dục ý thức học tập cho họ là điều rất cần thiết để họ có thể tích cực học tập tốt trong điều kiện đào tạo theo hệ tín chỉ.

2.3. Các trường thuộc khối kỹ thuật, nhất là trường Bách khoa cần khôi phục lại cột điểm chuyên cần để hạn chế sự lười biếng của sinh viên.

Trước đây, trường Bách khoa vẫn có cột điểm chuyên cần như các trường khác hiện nay, cách đây không lâu thì không thấy có cột điểm này nữa. Theo chúng tôi, cần phải khôi phục lại điều này, vì nếu không sinh viên sẽ tiếp tục buông thả tự phát, mà đó là nguyên nhân quan trọng dẫn đến kết quả đáng buồn là họ phải ra trường sớm khi học tín chỉ do thiếu sự kiểm tra, giám sát và định hướng đúng.

3. Kết luận

Theo chúng tôi, các Nghị quyết, chính sách trên là khá rõ ràng và đầy đủ, vấn đề là các nhà quản lý giáo dục, nhất là những người thiên về chuyên môn, có biến được những ý tưởng cao đẹp nói trên thành hiện thực cụ thể, bằng các quyết sách thực sự nữa hay không mà thôi . Một con người toàn diện chỉ được hình thành trong một nền giáo dục toàn diện với ý thức tự giác. Chừng nào họ còn cho rằng, chỉ cần giỏi chuyên môn là đủ thì các ý tưởng trên vẫn chỉ là lý thuyết.

TS Trần Hồng Lưu
(Khoa Mác-Lênin, Đại học Kinh tế Đà Nẵng)

LTS Dân trí - Quan điểm giáo dục toàn diện đã được đề cập và nhấn mạnh nhiều trong nền gíáo dục của chúng ta, cả ở bậc học phổ thông cũng như đại học. Nhưng trên thực tế vẫn xảy ra tình trạng như bài báo trên đây đã phản ảnh. Vì vậy, điều quan trọng là phải thể hiện quan điểm đó như thế nào để có sức thuyết phục đối với người học, làm cho mọi sinh viên, nhất là các ngành công nghệ, thấy được lợi ích thiết thực của việc học tập và trau dồi nội dung giáo dục toàn diện. Đấy là những môn học thật sự có ích giúp cho sinh viên được trang bị nền tảng văn hóa cơ bản, có thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn trước khi bước vào học các ngành chuyên môn.

Muốn vậy, cần đổi mới mạnh mẽ chương trình, giáo trình cũng như phương giảng dạy để tạo ra sự hứng thú đối với sinh viên thông qua những bài giảng giầu thuyết phục về trí tuệ và cảm hóa về tâm hồn, rất gần gũi với đời sống thực tế, hoàn toàn không phải là lý thuyết giáo điều, rất xa lạ với thực tiễn đang diễn ra trong cuộc sống hôm nay. Chỉ có như vậy mới đem lại hiệu quả thiết thực đối với học sinh và sinh viên.

SAO KHỔ THẾ....HAI LÚA ƠI

Ảnh lũ lụt ở đông bằng sông Cửu Long - vựa lúa của Việt Nam Thứ Tư, 19/11/2008 - 11:24 AM  Bài đăng báo Dân Trí

TS TRẦN HỒNG LƯU - ĐẠI HỌC KINH TẾ ĐÀ NẴNG

“Lạy trời mưa xuống / Cho nước tôi uống / Cho ruộng tôi cày / Cho đầy bát cơm…”  Vốn sinh ra ở đồng quê, không biết từ lúc nào, có lẽ từ khi chưa đi học, tôi đã đua cùng chúng bạn hát câu đồng giao nói trên. Có lẽ câu ca dân gian đó là sự cầu mong, cũng là lời than về sự bấp bênh của cuộc sống tiềm ẩn đầy ruỉ ro, phụ thuộc vào thiên nhiên của người dân cày “một nắng hai sương” trải dài trên giải đất hình chữ S này. Với một nền văn minh lúa nước, từ bao đời nay, thật ra thuật ngữ Hai Lúa - gắn liền với người nông dân tần tảo lao động từ Nam chí Bắc. Cho đến tận hôm nay, những ngày cuối cùng của năm 2008, thế kỷ XXI, dù trải qua bao đổi thay thăng trầm của lịch sử, song hình ảnh về người nông dân, nét mặt đăm chiêu đầy lo lắng, băn khoăn khi trái gío, trở trời, vẫn không thể phai mờ trong tâm trí tôi. Và đến hôm nay, dù cuộc sống của họ đã có nhiều đổi thay, song cuộc đời của họ vẫn đầy bất trắc, khó lường. Nghĩa là cuộc sống của họ vẫn cơ bản là nghèo khổ và quá phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên và những yếu tố bên ngoài khác.  Trong tiềm thức của nhiều người, thì vẫn là hình ảnh người nông dân lầm lũi “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, với đầy đủ mọi bất trắc, “tai bay vạ gió” ở đâu đưa đến. Sao khổ thế Hai Lúa ơi! Có thể kể ra những cái khổ điển hình trong số đó để thông cảm và tìm cách giúp họ vượt qua.  Chẳng hạn: - Lũ lụt, hạn hán là căn bệnh thường niên mà bất cứ người nông dân nào ở nước ta cũng phải nếm trải. Dẫn đến mùa màng thất bát. Nhìn những cánh đồng lúa ngậm đòng, mơn mởn hôm trước hôm nay đã ngập chìm trong nước cùng với bao hoa màu khác bị thuỷ thần cuốn trôi, ai mà chẳng cám cảnh cho cuộc sống của người nông dân.  Trong lũ lụt, đàn cá của người nông dân là ..vô phương cứu chữa. Có năm trời “thương” thì mưa thuận gió hoà, năm nào trời “ghét” thì nắng đến cháy mía, cà phê, mưa đến thúi đất, ngập đến cả nhà, nguy hại đến tính mạng chính họ.   Lại đến chuyện gia súc, gia cầm. Hiện nay, con trâu, con bò không còn là “đầu cơ nghiệp” đối với nông dân nữa. Song đối với không ít người nông dân, trâu bò vẫn là sức kéo cơ bản, sau một thời gian rầm rộ về sự nghiệp “cơ khí hóa” tưởng như “trâu sắt” đã nuốt chửng trâu nhà. Ngoài ra, trâu bò còn là nguồn cung cấp sữa, thịt..cho xã hội. Bỗng dưng chưa hết nạn bò điên, trâu điên từ phương Tây đưa đến, thì lại xuất hiện nạn lở sừng long móng. Chưa hết mới đây thôi, đợt lạnh kéo dài ít thấy ở phía Bắc đã làm cho hàng vạn trâu bò chết hàng loạt. Nỗi khổ chồng chất lên nỗi khổ. Người nông dân chưa hết nối lo âu này đã lại phải tiếp đến nối âu lo mới. Đàn trâu bò chưa kịp hồi phục sau các đại nạn trên thì “bão” mêlanin lại tràn đến từ Trung Quốc, tiếp tục làm điêu đứng cư dân nuôi bò sữa cả nước, đến dở khóc, dở cười.  Tiếp theo là căn bệnh H5N1 tấn công, tàn phá đàn gia cầm, vịt, gà, ngan, ngỗng, chim chóc.. Và người nông dân lại lần nữa lao đao. Hết trâu bò lăn đùng ra chết vì dịch bệnh, lại đến lợn, gà, vịt phải chôn đi hàng loạt. Bao nhiêu tiền của, vốn liếng của nông dân chôn vùi theo.Cuộc sống của người nông dân thật chua xót. Đến khi mưa thuận gió hoà, tưởng như cuộc sống của người nông dân sẽ khá lên. Nhưng, chính lúc này lại tiềm ẩn các nguy cơ “thời bình” với bao hiểm hoạ khó lường khác.  Đó là:  - Ngay cả khi được mùa, người nông dân vẫn phải chịu “lỗ”. Gía phân bón tăng lên nhưng giá lúa gạo lại thấp không đủ bù đắp chi phí cho sản xuất. Mía đường và các loại cây làm nguyên liệu cho ngành giấy được mùa , nhưng khi cần tiêu thụ lại không thấy “công nghiệp” dùng đến, hoặc nếu có thì gìm giá thu mua. Người nông dân cúng chẳng sung sướng gì khi được mùa kiểu đó. Rồi cá da trơn đến vụ thu hoạch chẳng thấy các doanh nghiệp đến thu mua, đành chấp nhận bỏ vốn nuôi cho cá “già” đi và lỗ.  - Chưa hết, các chất độc nhiễm từ nước thải công nghiệp, điển hình từ Vedan, Miwon, và các khu công nghiệp làm ô nhiễm môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến đời sống, sức khoẻ và thu nhập của nông dân gắn với sống nước. Tệ hơn là nạn buôn bán phân bón giả, giống giả của lũ bất lương lại bồi thêm cho thiệt hại của nông dân. Những cánh đồng lúa xanh tươi nhưng không ra hạt, làm mất thời gian, công sức chăm sóc của nông dân nhưng không cho kết quả nào. Người nông dân chỉ biết ngậm ngùi mà thôi. - Nhiều khi được mùa, người nông dân cũng chẳng vui hơn, khi mà điệp khúc “đầu ra” gặp khó khăn cứ lặp lại. Vào mùa vải, mùa mía, mùa lúa, mùa cá.. là giá cả rớt thê thảm. Hàng hoá sản xuất ra không biết tiêu thụ ở đâu. Và khi nghe nói tiêu, dừa, cà phê hay một giống hoa quả nào có giá, thì nông dân lại theo phong trào chặt, phá các loại cây không được giá để trồng mới cây có giá. Và khi loại cây đó quá nhiều lại quay lại.. chặt phá tiếp để trồng cây có giá. Chu kỳ này cứ lặp đi lặp lại mãi và người nông dân chỉ biết như cây đèn cù và kêu ..trời.  Xem ra bài toán đơn giản: trồng cây gì, nuôi con gì từ đời nảo, đời nào vẫn chưa đến hồi kết.  Xem thế, chúng ta thấy, cuộc sống của người nông dân lúc nào cũng vất vả và đầy bất trắc. Không có một thứ bảo hiểm nào cho cuộc sống của họ. Cây trồng, vật nuôi của họ, khi gặp thiên tai và bất thường chưa có một cơ quan nào bảo hiểm cho họ. Nhìn chung đời sống của Hai Lúa nước ta chưa thể khá được nếu tiếp tục phụ thuộc vào vô số những yếu tố trên. Và kết cục là trên 60 triệu nông dân nước ta vẫn tiếp tục cuộc sống bất định.  Chẳng lẽ tương lai của nông dân tiếp tục như vậy chăng? Để tháo gỡ bớt khó khăn cho nông dân, gần đây, chính phủ đã có chính sách trợ giá cho súc vật, gia cầm và các sản phẩm nông nghiệp cho nông dân khi gặp thiên tai, dịch bệnh. Tại Hội nghị lần thứ bảy, BCH TW Đảng, khoá X, họp vào tháng 7 mới đây, Đảng ta đã chú ý đến vấn đề này qua chính sách tam nông: nông nghiệp, nông thôn, nông dân.  Và gần đây nhất, trong kỳ họp Quốc hội, ngày 14/11/2008, để giảm bớt khó khăn cho nông dân, Thủ tướng chính phủ đã khẳng định, đang chỉ đạo các bộ, ngành thực hiện chính sách ưu đãi cho nông dân như cho vay vốn sản xuất, nếu khó khăn cho hoãn nợ, tiếp tục cho vay, hạ lãi suất. Đồng thời, Thủ tướng cũng khẳng định: “Đối với nông dân, cách giúp tốt nhất là giải quyết vốn để đồng bào ta tiếp tục sản xuất, cũng như cho chậm nợ, giãn nợ. Còn trường hợp do thiên tai, dịch bệnh thì khoanh nợ và xoá nợ theo quy định”.  Những khẳng định trên đây của Đảng và Nhà nước là tín hiệu đáng mừng cho nông dân. Chứng tỏ sự quan tâm ngày càng sát sao, cụ thể hơn của Đảng, Nhà nước ta đối với đời sống của trên 60 triệu nông dân nước ta. Song người nông dân cũng không nên ỷ lại vào sự trợ giúp của Nhà nước mà chính họ phải tích cực tìm cách thích nghi với thời cuộc. Bằng cách, ngoài việc phấn cho năng suất cao , họ còn phải tạo ra chất lượng sản phẩm cao để đủ sức cạnh tranh với hàng hoá nước ngoài.  Những tấm gương sáng về những người nông dân cải tiến công cụ và chất lượng sản phẩm đã chứng tỏ sự năng động của nông dân. Song chừng đó chưa đủ, nếu như thiếu đi sự giúp đỡ của các nhà khoa học và các chính sách đúng của các cơ quan, ban, ngành trong việc định hướng cho sản xuất của nông dân, nhằm giảm thiểu tối đa những khó khăn và rủi ro cho nông dân.  Đó chính là biểu hiện cụ thể, sinh động của sự nghiệp CNH, HĐH nông thôn Việt Nam trong đó lấy tri thức khoa học làm đòn bẩy, để tiến đến năm 2015, nước ta cơ bản là nứơc công nghiệp.  TS. Trần Hồng Lưu(Khoa Mác-Lênin, Đại học Kinh tế Đà Nẵng)  LTS Dân trí - Đất nước nước ta không thể công nghiệp hóa, hiện đại hóa thành công nếu không quan tâm đúng mức đến khu vực nông thôn rộng lớn với hơn 60 triệu nông dân. Đây cũng là khu vực đời sống của nhân dân còn thấp kém, phương thức canh tác còn manh mún, lạc hậu, chưa tạo ra được một nền sản xuất hàng hóa có đủ sức cạnh tranh với nước ngoài. Đảng và Nhà nước ta đã đánh giá đúng những vấn đề đặt ra đối với nông dân, nông thôn và nông nghiệp trong giai đoạn mới. Nghị quyết TƯ 7 về “Tam nông” nêu rõ những quan điểm cũng như chủ trương và biện pháp nhằm phát triển toàn diện nông thôn để cùng cả nước thực hiện lộ trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Quán triệt tư tưởng chỉ đạo của Nghi quyết TƯ 7, các ngành các cấp từ trung ương đến địa phương, trong đó có các cơ quan khoa học, hãy làm hết sức mình, tập trung trí tuệ và nguồn lực cho phát triển nông thôn và giúp  nông dân nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh bằng những biện pháp thiết thực và sát với tình hình thực tế của mỗi vùng sinh thái. Trước mắt, cần giúp nông dân tháo gỡ những khó khăn trong tiêu thụ nông sản; khẩn trương giúp đỡ về vốn, giống má và kỹ thuật cho những vùng vừa bị ngập lụp để nông dân kịp thời khôi phục sản xuất.

NHÂN NGHĨA TRONG TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀ VẬN DỤNG VÀO VIỆC GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO THANH NIÊN, SINH VIÊN HIỆN NAY.

Bác Hồ với thiếu nhi trong nước và quốc tế

                                                                          TS. Trần Hồng Lưu .

          Nhân- nghĩa là một trong những phạm trù cơ bản của đạo đức học. Đó không phải là vấn đề lý thuyết trừu tượng chung của các học thuyết về luân lý mà thực tế ngày nay đã trở thành hành động cụ thể của con người, hơn thế đây là hành động cụ thể của người cộng sản nhằm giải phóng con người. Chính vì vậy, không phải ngẫu nhiên mà Các Mác vĩ đại đã từng nhấn mạnh: “…lòng thương người của chủ nghĩa vô thần lúc đầu chỉ là lòng thương người có tính chất triết học, trừu tượng, còn lòng thương người của chủ nghĩa cộng sản thì lập tức có tính chất hiện thực và trựctiếp nhằm vào hành động”(1). Sinh ra từ một dân tộc có truyền thống “Hiếu sinh không hiếu sát”, coi việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, “Lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo”, và xuất thân từ dòng dõi Nho học, Hồ Chí Minh không câu nệ vào các nguyên lý đạo đức của Khổng, Mạnh, Người chỉ rõ:

                   Ngủ thì ai cũng như lương thiện.

                   Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ hiền.

                   Hiền dữ phải đâu là tính sẵn.

                   Phần nhiều do giáo dục mà nên.

Sau khi từ biệt Tổ quốc thân yêu để ra nước ngoài tìm đường cứu nước, bằng việc trải nghiệm thực tế cụ thể đã mở rộng tầm tri thức, hiểu biết của Hồ Chí Minh lên một tầm cao mới.Người rút ra trong các học thuyết về đạo đức, dân chủ của các tôn giáo từ Khổng Tử, Giê Su, Phật Thích Ca đến Tôn Dật Tiên, và học thuyết của Các Mác.. đều có những ưu điểm cần phải thâu thái và tổng hợp một cách có chọn lọc, chứ không được vứt bỏ sạch trơn, cũng như không nên kế thừa bê nguyên xi. Chính vì thế mà Người muốn tự nhận mình là người học trò nhỏ của các vị ấy.Và chính với một thế giới quan tinh lọc đó, mà trong tư tưởng đạo đức nhân nghĩa của Hồ Chí Minh nói riêng và trong học thuyết về cách mạng của Người nói chung không rơi vào chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi hoặc chủ nghĩa vô chính phủ.Có thể nhận thấy, tư tưởng nhân nghĩa của Hồ Chí Minh là sự kế thừa một cách chọn lọc những giá trị văn hoá trong truyền thống Đông, Tây và dân tộc, cộng với nỗ lực chủ quan của Người trong quá trình hoạt động thực tiễn để hình thành nên. Đúng như Người từngchỉ ra: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển, củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong”. (2).

1. Nhân nghĩa là phẩm chất quan trọng trong đạo đức con người.

Con người là đối tượng quan tâm của tất cả các môn khoa học, song ở Hồ Chí Minh đây là con người cụ thể, có nội hàm được định hình một cách rõ nét: “ Chữ người, nghĩa hẹp là anh em, họ hàng, bầu bạn. Nghĩa rộng là đồng bào cả nước. Rộng hơn nữa là cả loài người”(3).

 Con người đó còn được Hồ Chí Minh mô tả rõ ràng hơn là người lao động, người mất nước, người thuộc địa, người bị bóc lột, người vô sản thuộc địa, hơn thế đó là người cùng khổ.. để chỉ rõ con người Việt Nam lúc bị đô hộ.Khi dân tộc ta có chủ quyền độc lập thì con người đó lại là nhân dân, quốc dân, dân, đồng bào..có sứ mạnh cùng nhau chiến đấu giải phóng dân tộc để thoát khỏi sự xâm chiếm của kẻ thù.Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội,con người đó lại là: người nông dân tập thể, người chủ tập thê, người lao động chân tay, người lao động trí óc, để chỉ rõ vai trò của họ.Lòng nhân ái mênh mông của Hồ Chí Minh, còn được thể hiện rõ khi Người coi con người không chỉ bó hẹp trong một quốc gia, dân tộc mà mở rộng ra khắp thế giới như: người da vàng, người da đen, người vô sản ở chính quốc và thuộc địa. Còn ở phe đối lập, người ở đây chính là bọn thực dân độc ác, bọn ăn bám đủ cỡ. Từ quan niệm vừa cụ thể vừa khái quát các loại người trong xã hội, Hồ Chí Minh đã đi đến một nhận định chung, mang tính chân lý: “Dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột”(4).

Suốt cuộc đời mình, Người không ngừng đấu tranh để xoá bỏ áp bức, bóc lột, mang lại cơm no, áo ấm và hạnh phúc, bình đẳng cho dân.Hồ Chí Minh, thường xuyên nhắc Đảng, Nhà nước phải không ngừng chăm lo đến đời sống của người dân ngày càng tốt hơn. Và đó, chính là nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước, vì trong quan niệm của Người: “nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân rét, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân dốt, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân ốm, Đảng và Chính phủ có lỗi”.(5). Ngay trước lúc đi xa, Người không quên căn dặn toàn Đảng, toàn dân ta: đầu tiên là công việc đối với con người.

2. Nhân nghĩa trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là khoan dung đối với tất cả mọi người.

Từ quan niệm con người một cách rộng mở như vậy, Hồ Chí Minh không chỉ có tình thương và lòng nhân ái đối với người dân cụ thể trong nước mà tình thương đó còn lan sang cả mọi người bần cùng trên thế giới này. Thậm chí đối với những người lính Pháp, bị “giống người bóc lột” xua sang làm bia đỡ đạn để chém giết nhân dân ta, Người cũng phân tích rõ ràng: “ chết chóc thì các bạn cam chịu, những huy chương thắng trận thì về phần bọn quân phiệt.. đối với các bạn và gia đình các bạn chỉ là sự đau khổ khốn cùng”(6). Không chỉ trên lời nói mà bằng hành động cụ thể của Người đã chứng minh cho điều đó.Trong một lần trực tiếp ra trận, Người đã cởi áo ấm của mình trao cho một tù binh Pháp bị rét cóng. Nhiều lần, Người đích thân đến thăm các nhà tù ở Hà Nội, khuyên nhủ và ký nhiều lệnh ân xá cho những phạm nhân cải tạo tốt, và luôn nhắc nhở chính phủ phải đối xử khoan hồng với họ để “cho thế giới biết ràng ta là một dân tộc văn minh, văn minh hơn bọn đi giết người, cướp nước”( 7).Trong thâm tâm Người, hễ ai là người Việt Nam, không phân biệt trẻ, già, giới tính, miền xuôi hay miền ngược, dân tộc hay tôn giáo.. đều được người quan tâm đến. Trong tâm khảm của Hồ Chí Minh: “ Một ngày mà Tổ quốc chưa thống nhất, đồng bào còn chịu khổ, là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên”(8).

Độc lập, tự do chỉ có giá trị thiết thực khi đem lại quyền lợi trực tiếp cho người dân. Điều đó, được Người chỉ rõ: Nước độc lập, mà dân không có cơm ăn, áo mặc, không được học hành thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì.

          Trong tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh, khoan dung là yếu tố hết sức quan trọng nhằm cảm hoá con người, nhằm hạn chế những mầm ác trong họ. Cần biết khoan thứ đối với những kẻ lầm đường lạc lối nhưng biết hối cải. Do: “Mỗi con người đều có thiện ác trong lòng. Ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu bị mất dần đi”(9). Lòng khoan dung ở Hồ Chí Minh, thể hiện cụ thể ở mỗi loại người từ người hàng binh đến người bị lầm lỗi, làm cho họ tâm phục, khẩu phục và tích cực tìm cách sửa chữa. Nhằm kêu gọi sự đoàn kết của nhân dân trong cuộc kháng chiến chống Pháp, trong Thư gửi đồng bào Nam bộ, tháng 5 năm 1946, Người nêu rõ: “Năm ngón tay cũng có ngón ngắn ngón dài. Nhưng ngắn dài đều hợp lại nơi bàn tay. Trong mấy triệu người cũng có người thế này, người thế khác, nhưng đều là dòng dõi của Tổ tiên ta.. Vậy nên ta phải khoan hồng, đại độ”(10).

          3. Vận dụng tư tưởng nhân nghĩa của Hồ Chí Minh vào việc giáo dục nhân cách thanh niên, sinh viên hiện nay.

          Ngày nay trước sự tác động của nền kinh tế thị trường và sự bùng nổ của các phương tiện thông tin đại chúng đã làm cho một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và thanh niên, sinh viên sống buông thả không có lý tưởng. Đó là điều hết sức lo ngại, mà Đảng ta đã chỉ rõ: kinh tế thị trường với sức mạnh tự phát ghê gớm của nó đã khuyến khích chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng làm cho người ta chỉ chú ý đến lợi ích vật chất mà coi nhẹ giá trị tinh thần, chỉ chú ý đến lợi ích cá nhân mà coi nhẹ lợi ích cộng đồng, chỉ chú ý đến lợi ích trước mắt mà coi nhẹ lợi ích lâu dài cơ bản.Thực trạng đó dẫn đến, những năm gần đây “tình trạng suy thoái đạo đức và lối sống có chiều hướng tăng lên, rất đáng lo ngại” và “ Một bộ phận thanh niên còn mơ hồ về lý tưởng, chưa nhận thức được tình hình, nhiệm vụ của giai đoạn cách mạng mới, chưa xác định được trách nhiệm của thanh niên nói chung và của bản thân nói riêng”(11). 
 

Thanh niên, sinh viên là một bộ phận quan trọng của xã hội, hơn thế họ được coi là mùa xuân của xã hội, là tương lai của đất nước. Do vậy, việc chấn chỉnh tình trạng trên nhằm giáo dục đạo đức (trong đó có tư tưởng nhân nghĩa Hồ Chí Minh) cho thế hệ trẻ vừa hồng, vừa chuyên là nhiệm vụ rất quan trọng của toàn Đảng, toàn dân ta.Bởi vì, nhân nghĩa không chỉ là giá trị truyền thống, là nội dung quan trọng trong việc giáo dục đạo đức con người mà nó còn mang giá trị phổ quát toàn nhân loại. Chính vì thế, Đảng ta nhận định: “Mọi hoạt động văn hoá nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, có lối sống văn hoá, quan hệ hài hoà trong gia đình, cộng đồng và xã hội”(12).

Thanh niên, sinh viên là những người trẻ tuổi, có chí khí, nhiệt huyết cao nếu được định hướng tốt họ có thể xả thân vì nghĩa lớn. Giáo dục thanh niên, sinh viên được Hồ Chí Minh coi là nhiệm vụ trọng yếu của cách mạng, Người đã nhiều lần nhắc nhở: Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết”. Người không ngừng yêu cầu thanh niên, sinh viên phải học tập nâng cao đạo đức cách mạng, do “Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi đến đâu cũng không lãnh đạo được nhân dân”(13).

Do đó, phải giáo dục thanh niên, sinh viên có lòng vị tha, biết yêu thương quê hương, đồng loại, sống có nghĩa tình, tôn trọng và học tập nhân dân, học tập và làm việc vì dân và khi “lợi ích cá nhân mà mâu thuẫn với lợi ích tập thể, thì đạo đức cách mạng đòi hỏi lợi ích riêng của cá nhân phải phục tùng lợi ích tập thể” (14). Người còn chỉ ra một cách cặn kẽ những tác hại của chủ nghĩa cá nhân mà tuổi trẻ cần phải tránh xa, đó là thói lười biếng, suy bì, kiêu căng, kèn cựa, nhút nhát, lãng phí, tham ô, giày xéo lên lợi ích của người khác “miễn là mình béo, mặc thiên hạ gầy”.Hồ Chí Minh căn dặn: “Thanh niên cần phải chống tâm lý tự tư tự lợi, chỉ lo lợi ích riêng và sinh hoạt riêng của mình. Chống tâm lý ham sung sướng và tránh khó nhọc. Chống thói xem khinh lao động, nhất là lao động chân tay. Chống lười biếng xa xỉ. Chống cách sinh hoạt uỷ mị. Chống kiêu ngạo, giả dối, khoe khoang” (15). Đó chính là biểu hiện cụ thể của các phẩm chất: cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư mà người cộng sản cần phải thấm nhuần để phấn đấu noi theo. Có rèn luyện thường xuyên như vậy thì thanh niên, sinh viên mới có thể tu tâm,dưỡng tính, tránh xa những thói xấu dễ dàng tiêm nhiễm, đầu độc vào thế hệ trẻ.Hoạt động thực tiễn trong môi trường lành mạnh chính là môi trường tốt nhất để thanh niên, sinh viên thể hiện bản lĩnh đạo đức của mình.

Nhiệm vụ của thanh niên, như Người chỉ ra: Không phải là hỏi nước nhà đã cho mình những gì. Mà tự hỏi mình đã làm gì cho nước nhà?Mình phải làm thế nào cho lợi ích nước nhà nhiều hơn? Mình đã vì lợi ích nước nhà mà hi sinh phấn đấu chừng nào? Muốn giáo dục lý tưởng nhân cách cho thanh niên, sinh viên, ngoài việc củng cố niềm tin cho họ bằng những tấm gương cụ thể của thế hệ cha anh bằng phương pháp nêu gương như Hồ Chí Minh đã từng làm, còn phải giáo dục họ lòng yêu nước, thương người. Trung và hiếu, nhân và nghĩa phải được biểu hiện cụ thể với nội hàm mới để họ có thể tránh được những cám dỗ của nền kinh tế thị trường ngoài những ưu điểm mà nó còn có thể gây ra vô số những tác động tiêu cực khác.Vấn đề nghề nghiệp, hiện nay đang được lớp trẻ rất quan tâm, nên cần coi trọng việc giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho họ. Ngoài ra, bằng nhiều hình thức khác nhau cần giáo dục thanh niên, sinh viên lòng tự hào về truyền thống dân tộc, các phẩm chất nhân ái, vị tha bằng các gương vượt khó để thành đạt và giúp đời.

 Giáo dục thanh niên, sinh viên là quá trình hướng dẫn họ hoạt động thực tiễn cụ thể nhằm làm cho hoạt động tuổi trẻ đúng pháp luật, không ảnh hưởng đến lợi ích của người khác, sống có trách nhiệm với bản thân, với gia đình và quê hương, đất nước. Và đó chính là biểu hiện cụ thể và sinh động nhất của đạo đức nhân nghĩa Hồ Chí Minh khi được áp dụng thành công vào thực tiễn cụ thể của đất nước ta hiện nay./.
 CHÚ THÍCH

1.C.Mác và Ph. Ăngghen.Toàn tập, tập 42, tr. 169, 2000, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.       

2.Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, tr.293, 2004, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

3.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 5, tr.644.

4.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 1, tr.266.

5.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 7, tr.572.

6.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 4, tr.483.

7.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 4, tr.28.

8.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 4, tr.419.

9.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 12, tr.588.

10.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 4, tr.246-247.

11.Hữu Thọ- Đào Duy Khánh (chủ biên), 1999: Tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác tư tưởng-văn hoá trong tình hình mới. Ban tư tưởng-văn hoá Trung ương xuất bản, Hà Nội, tr.309.

12.Đảng Cộng sản Việt Nam, 2001, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.114.

13.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 5 , tr.252.

14.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 9 , tr.291-292.

15.Hồ Chí Minh, Sdd, tập 7, tr.455.

HỒ CHÍ MINH BÀN VỀ NHẬN THỨC

Hình Bác Hồ làm việc ở Pác Bó

TS. Trần Hồng Lưu*

 Những năm gần đây có rất nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh ở nhiều cấp độ khác nhau, từ các luận văn, luận án thạc sĩ, tiến sĩ đến các công trình cấp nhà nước. Đó chính là cơ sở để hình thành nên một ngành khoa học mới ở Việt Nam, ngành “Hồ Chí Minh học” (khoa học nghiên cứu về Hồ Chí Minh). 
Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra là nhiều người nghiên cứu các trước tác của Hồ Chí Minh thường tự nêu lên câu hỏi: Tại sao Hồ Chí Minh ít khi trích dẫn các câu chữ của các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác? Ở Hồ Chí Minh thực sự có tư tưởng triết học hay không?v.v…
Qua phân tích bài “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành” dưới đây do chính Hồ Chí Minh viết ngày 10-7-1951, chúng ta sẽ phần nào lý giải được các câu hỏi trên. Có thể nói, đây là tác phẩm hiếm hoi thuần tuý triết học, lại đi vào một vấn đề cụ thể và quan trọng của lý luận nhận thức. Thực ra đây chỉ là bản tóm tắt nội dung cuốn Thực tiễn luận của Mao Trạch Đông như Người tự nhận, nhân đọc tác phẩm này, nhưng trong đó đã ẩn chứa không ít tư tưởng triết học quý giá, thể hiện tài năng “thâu thái trí tuệ nhân loại”, trong đó có nhiều tư tưởng của Mác, Ăngghen, Lênin về nhận thức luận. Tất cả được diễn tả bằng ngôn ngữ trong sáng, pha lẫn sự ví von dễ hiểu, dễ đi sâu vào lòng người.

Giới nghiên cứu lý luận từng biết, khi tổng kết tư tưởng triết học nhân loại trong tác phẩm Bút ký triết học nổi tiếng, V.I. Lênin đã khái quát các giai đoạn nhận thức như sau: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn – đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan” ¹. 

Điều đó có thể tóm tắt như sau: quá trình nhận thức tất yếu phải đi qua hai giai đoạn: trực quan sinh động (nhận thức cảm tính) chủ yếu bằng các giác quan và tư duy trừu tượng (nhận thức lý tính) bằng sự khái quát hoá khái niệm, phán đoán, suy lý; với những đặc điểm riêng của từng giai đoạn nhận thức và quay trở lại thực tiễn với tư cách vừa là điểm đầu vừa là điểm cuối của quá trình nhận thức, nhằm kiểm nghiệm xem tri thức thu nhận được là đúng hay sai.

Trong cuộc đời hoạt động của mình, Hồ Chí Minh đã nhiều lần khẳng định vai trò hết sức quan trọng của thực tiễn. Người viết: “Hoạt động sản xuất là nguồn gốc của sự phát triển hiểu biết của loài người” và: “Hoạt động sản xuất của xã hội phát triển từng bước, từ thấp đến cao, từ cạn đến sâu, từ một mặt đến toàn diện”². 

Hơn nữa, theo Người: “Chỉ có thực hành mới là mực thước đúng nhất cho sự hiểu biết của con người về thế giới”, là tiêu chuẩn để kiểm tra nhận thức đúng hay sai. Hồ Chí Minh coi: “Tất cả mọi hiểu biết, đều do kinh nghiệm trực tiếp hoặc kinh nghiệm gián tiếp mà có”³. 

Người dẫn câu của Lênin: “Thực hành cao hơn sự hiểu biết (lý luận) vì nó có tính chất phổ biến, lại có tính chất thực tế cụ thể”. Nhiệm vụ của nhận thức, theo Hồ Chí Minh là: “ Từ cảm giác đến tư tưởng, đến sự hiểu biết những mâu thuẫn nội bộ của mọi sự vật, hiểu biết quy luật của nó, hiểu biết quan hệ bên trong của quá trình này với quá trình kia, nghĩa là hiểu biết tiến dần thành lý luận”⁴.

Về sự khác biệt giữa hai giai đoạn nhận thức cảm tính (cảm giác) với nhân thức lý tính (khái niệm, lý luận) được Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Cảm giác chỉ giải quyết vấn đề hiện tượng. Lý luận mới giải quyết vấn đề bản chất” và: “Khái niệm là đã nắm được cái bản chất, cái toàn bộ và quan hệ bên trong của mọi việc”⁵.

Quá trình nhận thức được Hồ Chí Minh diễn tả một cách dễ hiểu như sau: “Một là sự hiểu biết bằng lý trí phải dựa vào sự hiểu biết bằng cảm giác, nếu không có cảm giác, thì lý trí như một dòng nước không có nguồn, một chòm cây không có rễ, mà như thế là chủ quan”⁶. 

Ở đây, Hồ Chí Minh đã nêu bật mối quan hệ hữu cơ giữa nhận thức cảm tính (cảm giác), với nhận thức lý tính (lý trí). Người so sánh một cách mộc mạc, dễ hiểu, nếu thiếu sự nhận thức cơ sở bằng cảm giác thì lý tính chỉ là tri thức “lơ lửng” mất nguồn, mất rễ.Sau đó, Người phân tích rõ hơn: “Kinh nghiệm cảm giác là bước đầu tiên trong quá trình hiểu biết. Chỉ do thực hành người ta mới hiểu biết, chỉ do tiếp xúc với sự vật khách quan, người ta mới có kinh nghiệm cảm giác. Nếu nhắm mắt, bịt tai, không nghe, không thấy sự vật khách quan bên ngoài thì làm gì có hiểu biết. Đó là hiểu biết theo chủ nghĩa duy vật⁷. 

Cách viết của Người với câu chữ ít nhưng nội dung rất hàm súc, cần phải suy nghĩ để hiểu rộng hơn ý Người cần diễn tả. Hồ Chí Minh phân biệt rõ sự hiểu biết theo chủ nghĩa duy vật với các dạng hiểu biết thần bí, khó hiểu khác, không cần đến cảm giác như tự ý thức của chủ nghĩa duy tâm khách quan của Hêghen hay bằng niềm tin không cần luận chứng của tôn giáo.

Hồ Chí Minh viết tiếp: “Hai là hiểu biết phải tiến hoá sâu sắc từ giai đoạn cảm giác đến giai đoạn lý trí. Đó là sự hiểu biết theo phương pháp biện chứng”8. 

Tức là nhận thức con người không chỉ dừng lại ở cảm giác mà nhất thiết phải tiến hoá từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ ít sâu sắc đến sâu sắc hơn. Muốn vậy, tất yếu phải chuyển từ nhận thức cảm tính lên nhận thức lý tính. 

Để chỉ rõ sự khác nhau giữa hiểu biết theo phương pháp biện chứng với hiểu biết hạn chế của phương pháp siêu hình, Hồ Chí Minh còn chỉ rõ: “Chỉ cảm giác thôi không đủ. Muốn hiểu biết toàn bộ sự vật, hiểu biết bản chất và quy luật nội bộ của nó, thì phải suy xét kỹ lưỡng, gom góp những cảm giác phong phú lại, rồi chọn lọc cái nào thật, cái nào giả, cái nào đúng, cái nào sai, từ ngoài đến trong để tạo thành một hệ thống khái niệm, lý luận. Đó là hiểu biết do thực hành mà có và được cải tạo trong thực hành. Hiểu biết ấy sâu sắc hơn, đúng hơn, phản ánh sự vật một cách hoàn toàn hơn”9. 

Nhận xét trên hoàn toàn phù hợp với tư tưởng của Lênin: “Tư duy, khi tiến lên từ cái cụ thể đến cái trừu tượng không xa- nếu có đúng… rời chân lý, mà đến dần chân lý… tất cả những sự trừu tượng khoa học… phản ánh giới tự nhiên sâu sắc hơn, chính xác hơn, đầy đủ hơn”10.

Đồng thời, Hồ Chí Minh cũng vạch ra một dạng nhận thức sai lầm, thiên lệch, siêu hình, máy móc, tuyệt đối hóa nhận thức cảm tính và những tác hại của nó: “Những người chỉ trọng kinh nghiệm mà khinh lý luận thì không hiểu rõ toàn bộ quá trình khách quan… chỉ biết một mà không biết mười. Nếu những người ấy lãnh đạo cách mạng thì sẽ thất bại”¹¹.

 Hơn thế nữa, Hồ Chí Minh còn khẳng định: “Đối với một công tác cũng như đối với một xã hội hay một cuộc cách mạng, sự hiểu biết đều do cảm giác tiến lên lý trí (lý luận)”.

Song chỉ có thế thôi thì chưa đủ, mà theo Người: “Hiểu biết như thế chỉ mới là hiểu một nửa. Vì theo chủ nghĩa Mác thì chẳng những cần hiểu biết quy luật thế giới để giải thích thế giới, mà còn phải dùng sự hiểu biết ấy để cải tạo thế giới”12.

 Lý luận không chỉ giải thích thế giới mà còn phải quay trở lại cải tạo thực tiễn. Hơn thế, Người còn chỉ ra tầm quan trọng của lý luận vì: “Nó dạy ta hành động”, tức phương pháp xử thế và hoạt động thực tiễn. Những phương pháp xử thế và hoạt động thực tiễn. Những tri thức mà con người nhận thức được mà không áp dụng vào thực tiễn thì cũng trở thành “lý luận suông”.

Từ sự khái quát ngắn gọn quá trình nhận thức như trên, Hồ Chí Minh nêu bật lên mối quan hệ biện chứng giữa nhận thức (lý luận) và thực tiễn: “Hiểu biết do thực hành mà ra. Hiểu biết lại trải qua thực hành mà thành lý luận. Lý luận ấy phải dùng vào thực hành. Sự tiến tới của hiểu biết chẳng những ở chỗ từ cảm giác tiến đến lý luận, mà cốt nhất là từ lý luận đến thực hành cách mạng. Đã nắm được quy luật thế giới, thì phải dùng nó vào thực hành cải tạo thế giới. Đó là quá trình liên tiếp của hiểu biết”13.

Hồ Chí Minh còn vạch ra sai lầm của những người khuynh tả và khuynh hữu, coi cả hai cực này đều giống nhau ở chỗ “xa rời thực hành”. Điểm khác nhau là tư tưởng của người khuynh hữu “không theo kịp sự biến đổi của tình hình khách quan”. Tình hình đã tiến lên, mà sự hiểu biết của họ cứ ở chỗ cũ. Còn người khuynh tả thì: “Chỉ biết nói cho sướng miệng. Tư tưởng của họ nhảy qua những giai đoạn phát triển nhất định. Họ cho ảo tưởng là sự thật… Họ không thiết thực. Họ hành động một cách liều mạng”¹⁴.

Nhất quán trong tư tưởng của mình, trong các tác phẩm khác, Hồ Chí Minh, một mặt đề cao vai trò của lý luận nhưng  không được hạ thấp vai trò của thực tiễn. 

Lý luận là trình độ cao hơn so với kinh nghiệm. Ở Hồ Chí Minh, tri thức lý luận chính là sự khái quát từ tri thức kinh nghiệm: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là sự tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử15. 

Hơn một lần, Hồ Chí Minh khẳng định vai trò to lớn của lý luận: “Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi” và: “Có kinh nghiệm mà không có lý luận, cũng như một mắt sáng một mắt mờ”16.

Trong hoạt động cách mạng và nhận thức khoa học, theo Hồ Chí Minh, cần phải coi: “Thống nhất giữa lý luận thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác- Lênin. Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn hì thành thực tiễn mù quáng. Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”¹⁷. 

Ở đây, không được tuyệt đối hóa một yếu tố nào. Theo Hồ Chí Minh, những người mác xít cần phải chống các bệnh duy tâm, máy móc, mạo hiểm, chủ quan v.v… vì chúng đều tách rời lý luận với thực tiễn. Đó chính là biểu hiện của quan điểm siêu hình, phiến diện khi xem xét các diễn biến của sự vật, hiện tượng thế giới một cách thiên lệch, thiếu khách quan. Cách nhìn nhận đó là hết sức có hại đối với các nhà khoa học và những người hoạt động thực tiễn.

Cuối cùng, Hồ Chí Minh kết luận:   “Trong cả tổng quá trình phát triển tuyệt đối của toàn thể vũ trụ thì những quá trình phát triển cụ thể chỉ là tương đối. Do đó, những sự hiểu biết của người ta trong từng giai đoạn nhất định chỉ là những sự thật tương đối trong các sự tuyệt đối to lớn. Vô số sự thật tương đối họp lại thành sự tuyệt đối”18.  

Không còn nghi ngờ gì nữa, đây chính là sự diễn giải cụ thể và sinh đông của quan điểm macxit về mối quan hệ giữa chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối của nhận thức loài người, giữa khả năng nhận thức vô hạn (tuyệt đối) của loài người với sự nhận thức có hạn (tương đối) của từng người, từng thế hệ người. Điều này hoàn toàn trùng khớp với tư tưởng mác xít về mối quan hệ biện chứng giữa chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối mà Lênin đã mô tả trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán: “Theo bản chất của nó, tư duy của con người có thể cung cấp và đang cung cấp cho chúng ta chân lý tuyệt đối mà chân lý này chỉ là tổng số những chân lý tương đối. Mỗi giai đoạn phát triển của khoa học lại đem thêm những hạt mới vào cái tổng số ấy của chân lý tuyệt đối, nhưng những giới hạn chân lý của mọi định lý khoa học đều là tương đối, khi thì mở ra, khi thì thu hẹp lại, tuỳ theo sự tăng tiến của tri thức”19.

Như vậy, bằng một công thức ngắn gọn, súc tích, Hồ Chí Minh đã đúc kết toàn bộ quá trình nhận thức của con người, đó là: “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành”. Tư tưởng trên cũng hoàn toàn phù hợp với hai giai đoạn nhận thức chân lý do V.I. Lênin đã nêu lên trong Bút ký triết học.

Qua bài viết nói trên và nhiều tác phẩm khác của Người, chúng ta có thể nhận thấy, Hồ Chí Minh không trích dẫn nhiều các câu chữ của Mác, Ăngghen, Lênin theo kiểu “tầm chương trích cú”, song  trong tư tưởng của Người đã biểu hiện nhất quán một trong những biệt tài là khả năng tổng hợp tri thức nhân loại trong đó có chủ nghĩa Mác- Lênin. 

Những tinh tuý nhất của tri thức nhân loại đã được Người chuyển hoá qua những ngôn ngữ nói và viết dễ hiểu phù hợp với trình độ của từng đối tượng nhận thức. Quan trọng hơn là Người đã chuyển được những tri thức đó, kể cả những tri thức triết học “cao siêu” về những hình thức đơn giản để dễ đi sâu vào trong khối óc của quảng đại quần chúng nhân dân. 

Đó chính là minh triết Hồ Chí Minh hay là triết lý Hồ Chí Minh mà nhiều học giả đã và đang bàn luận nhằm khai thác thêm về những tinh hoa trong tư tưởng của Người ./.

CHÚ THÍCH  

1, V.I.Lênin, Toàn tập, tập 29, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1981, tr. 179.2, Hồ Chí Minh. Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 247.3, Hồ Chí Minh, Sđd, tr. 251.4, Hồ Chí Minh, Sđd, tr. 250.5, Hồ Chí Minh, Sđd, tr. 249.6,7,8,9 , Hồ Chí Minh, Sđd, tr. 253.10, V.I.Lênin, Sđd, tr. 179.11,12, Hồ Chí Minh, Sđd, tr. 253.13,14,  Hồ Chí Minh, Sđd, tr.254, 255.15, Hồ Chí Minh, Sđd, t.8, tr. 497.16, Hồ Chí Minh, Sđd, t.5, tr. 234.17. Hồ Chí Minh. Sđd, t.8,  tr.496.18, Hồ Chí Minh. Sđd, t.6, tr. 255.19,  V.I.Lênin, Sđd, t.18, tr. 158. 

CẦN THẬN TRỌNG KHI DỰNG BIA TIẾN SỸ THỜI NAY

Thông tin về dự án “Trung tâm Tiến sĩ Việt Nam” vừa đưa ra đã được dư luận  xã hội rất quan tâm, đặc biệt từ các nhà khoa học. Nhìn chung, luồng dư luận phản đối dường như chiếm phần đa số. Bia Tiến sĩ ở Văn  Miếu Quốc Tử Giám Lầu Khuê Văn Các ở Văn Miếu Bả vệ luận án Tiến sĩ Văn Học Liên tục các hội đồng chấm thi bảo vệ luận án Tiến sĩ được tổ chức ở các học viện và tất cả các ngành... Nhất là dự án chiếm tới một diện tích 25 ha và quý danh của các tiến sĩ sẽ được tạc trên đá hoa cương và sẽ được các cụ rùa cõng lên như các tiến sĩ xưa ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám; rồi trung tâm lại có cả nhà nghỉ ngơi viết luận án cho các ông nghè tương lai nên lại càng bị phản đối quyết liệt hơn. Theo chúng tôi, cần có cái nhìn cẩn trọng hơn khi xem xét vấn đề nhạy cảm này, song không nên vì những “con sâu mà làm rầu cả nồi canh”, để từ chỗ nhân đà phê phán đó đi đến phủi sạch công lao của các nhà khoa học.Tôi cũng đồng ý với nhiều nhà khoa học, là việc xây dựng một trung tâm tiến sĩ, chiếm một diện tích quá lớn như vậy là lãng phí và không khả thi bởi nhiều lý do. Thứ nhất: Việc xây nhà nghỉ ngơi và viết luận án cho các tiến sĩ tương lai, rất dễ gây ra hiểu lầm cho xã hội là làm ông nghè thời nay cũng có những dự án được tài trợ kiểu như các trại sáng tác của các văn nghệ sĩ theo kiểu từng đợt mà xã hội đã biết.Chúng ta không coi thường các thành tựu của các trại sáng tác đó, nhưng cần nhớ rằng viết luận án tiến sĩ là một công việc nghiêm túc không thể theo kiểu có hứng như các văn nghệ sĩ được, mà đây là công việc đòi hỏi phải sưu tầm, trao đổi học thuật với khối lượng tư liệu lớn cho nên không thể vào trại tập trung là ra sản phẩm được.Và nếu có những dự án kiểu từng đợt, từng lớp tiến sĩ như thế ra đời thì ai là những người sẽ được cho vào các  dự án đó? Lúc đó lại nảy sinh ra nhiều câu hỏi khó trả lời. Sẽ ra sao, nếu đến một lúc nào đó ở nước ta sẽ xuất hiện các trại viết luận án tiến sĩ? Thứ hai: Một trung tâm Văn Miếu mới lại nằm cách thủ đô đến ngót trăm cây số lại càng không khả thi. Ngày nay, với thời đại công nghệ thông tin hiện đại, chẳng ai hơi đâu lại cất công bỏ thời gian, công sức để đi tham quan một trung tâm ít sức hấp dẫn xa đến thế.Có chăng chỉ là một số không nhiều các tiến sĩ tò mò xem người ta có quên khắc tên mình trên đó hay không. Còn người nước ngoài sẽ chẳng ai hoài công đến thăm viếng một nơi viển vông như vậy. Thứ ba: Việc đánh đồng tất cả các tiến sĩ như nhau là điều quan trọng nhất không thể chấp nhận. Chúng ta thừa biết ở đất nước ta cũng có nhiều loại tiến sĩ, không thể xếp vào loại “cá mè một lứa” được.Nhiều tiến sĩ, kể cả đào tạo ở nước ngoài về lẫn đào tạo trong nước, có bằng tiến sĩ ngót chục năm nhưng vẫn không viết nổi bài  báo cho một tạp chí Trung ương chứ chưa nói đến tạp chí ngành hay tạp chí nước ngoài. Điều đó nói lên khả năng tự nghiên cứu của họ như thế nào chứ chưa nói đến những phát minh to tát nào cả. Thứ tư: Việc thành lập một trung tâm tiến sĩ như vậy vừa thừa lại vừa thiếu. Thiếu do, khái niệm tiến sĩ không bao quát hết các nhà khoa học đích thực mà không có bằng tiến sĩ như Tạ Quang Bửu, Trần Đức Thảo và nhiều nhà khoa học thực thụ khác nữa.Thừa do, trong khái niệm đó không phân biệt rõ đâu là tiến sĩ “giấy”, đâu là tiến sĩ thứ thiệt, đâu là tiến sĩ mua bán, ngoại giao hay do người khác viết thay luận án. Thứ năm: Với dự án 20.000 tiến sĩ sẽ phải đạt được trong mấy năm sắp tới thì không biết phải có bao nhiêu rùa mới cõng nổi các kiểu tiến sĩ? Bao nhiêu đất đai, bao nhiêu bia đá và công sức để lập ra một trung tâm nhiều tai tiếng như thế thì thật sự là rất lãng phí cho dân, cho nước. Tuy nhiên, nếu chỉ vì khá nhiều “sâu” mà dẫn đến đổ cả “nồi canh”, vì những tiến sĩ “giấy” mà đi đến phủ nhận tất cả công lao của nhiều tiến sĩ thực thụ, bỏ nhiều công sức cho nghiên cứu khoa học thì chúng ta lại đi đến một cực khác của sự phê phán.  Đó là sự phủ định sạch trơn, không chọn lọc, kế thừa. Vẫn cần thiết phải ghi nhận những công lao khoa học của các nhà khoa học thực sự, để họ được người đời vinh danh nhắc nhở, song cách làm nên đơn giản hơn, ít tốn kém và ít tai tiếng hơn. Đó là lập ra một website trên mạng Internet như tác giả Nguyễn Phan Khiêm đã nêu ra. Có điều trên website đó nên đặt tên là trang ghi danh thành tựu các nhà khoa học Việt Nam như nhà văn Lại Nguyên Ân đề nghị, song cần có sự bổ sung và phản biện thêm như sau.:Với khái niệm các nhà khoa học sẽ bao quát được cả những người làm khoa học thực sự nhưng không có bằng tiến sĩ. Tuy nhiên, khi lập ra trang này, những người làm dự án không nên đánh sòng đưa tất cả các tiến sĩ vào đó mà nên có sự chọn lọc cẩn thận theo những tiêu chí nhất định, để lọc bỏ bớt những tiến sĩ không thực chất. Ngày nay, để trở thành nhà khoa học, đương nhiên là phải có bằng tiến sĩ, song không phải tiến sĩ nào cũng nên đưa vào trang này, để tránh tai tiếng cho nền khoa học nước ta.  Có nhiều tiêu chuẩn để xem xét, song chúng ta không nên cầu toàn phải là những nhà khoa học tầm cỡ thế giới mới đưa vào thì có lẽ chúng ta không có nhiều. Về tiêu chuẩn viết được nhiều bài báo khoa học được đăng tải trên các tạp chí khoa học nước ngoài, cũng là hơi quá tầm đối với các nhà khoa học Việt Nam, do có nhiều lĩnh vực không dễ đăng trên tạp chí nước ngoài, và số người đạt được tiêu chí này chắc cũng khá khiêm tốn.   Chẳng hạn trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn và một số lĩnh vực khác có được mấy nhà khoa học thường xuyên được đăng tải trên tạp chí  nước ngoài, do đặc thù của lĩnh vực này.  Dĩ nhiên, chúng ta cần phấn đấu để có được nhiều nhà khoa học danh tiếng, có công trình công bố ở nước ngoài chứ không dừng lại ở trong nước.  Theo chúng tôi, chỉ cần một tiêu chí đơn giản hơn, song cũng đủ để phân loại các tiến sĩ thực chất hay không.  Đó là căn cứ vào các công trình khoa học, các bài báo được đăng trên tạp chí Trung ương và tạp chí ngành là khá rõ, chứ không chỉ căn cứ vào các nội san trường hay ngành để xem xét. Sự sàng lọc ở đây, có thể phân ra rất rõ rệt và khá sòng phẳng.   Có lẽ nào một tiến sĩ đã có bằng ngót 10 năm mà không viết nổi năm bảy bài báo khoa học đăng ở trên tạp chí Trung ương và ngành. Người đó có xứng đáng giữ bằng hay không? Và đích thực đó là tiến sĩ kiểu gì chắc chúng ta tự luận ra.  Hơn thế, nếu chỉ căn cứ theo tiêu chí này, những người soạn thảo ra trang web này cũng chẳng phải mất nhiều công sức, tiền bạc để tìm ra những tiến sĩ có các công trình tương ứng, bằng cách vào trang web của các trường đại học, chúng ta sẽ tìm ra những cứ liệu này. Thật đáng hổ thẹn có không ít tiến sĩ có bằng đã lâu nhưng đọc vào phần lý lịch khoa học của họ thật đáng buồn nếu như không nói là đáng thất vọng cho học thuật của họ chỉ xét ở bình diện trong nước chứ chưa nói nước ngoài. Trong phần nghiên cứu khoa học của họ ngoài mấy bài báo nội san cấp trường và hội nghị khoa học cấp trường, cấp khoa và chỉ dừng lại ở đó mà thôi.   Theo chúng tôi, chẳng cần đao to búa lớn gì, chỉ với tiêu chí đơn giản nhưng thực chất này, chúng ta đã loại ra được không ít các tiến sĩ hữu danh vô thực, mà việc đưa tên họ vào trang web các nhà khoa học Việt Nam đã là một sự nhem nhuốc chứ chưa nói đến việc bắt các cụ rùa đáng kính kia phải cõng oan họ trong trung tâm tiến sĩ kia. Cùng với việc lập trang web về các nhà khoa học Việt Nam với tiêu chí đơn giản nói trên cũng không gây ra nhiều bàn cãi phức tạp và cũng không cần phải đưa ra hội đồng định giá chất lượng các nhà khoa học, nếu các tiêu chí đó đã quá rõ ràng minh bạch. Có người sẽ phản biện lại là, có những tiến sĩ sẽ nhờ người viết báo hoặc nhờ quen biết để đăng thì vẫn sẽ không phân định được thực hư. Thực ra, với một thời gian đủ dài để đánh giá, thì những người giả danh kia không thể nhờ mãi vào tiền bạc và quen biết để đăng mãi những bài báo kém chất lượng được.Và tính liêm sỉ trong họ chẳng lẽ không bị đụng chạm đến hay sao và chắc họ sẽ bỏ cuộc một lúc nào đó.  Lại có người cho rằng, trước đây người đó viết nhiều nhưng do bận việc nên không có thời gian viết nữa.Chúng tôi nghĩ cách ngụy biện này cũng không thuyết phục vì giả định trước đây họ có viết nhưng hiện tại do chạy xô nhiều quá nên không viết được thì người như thế cũng không đáng được ghi danh.  Trừ các nhà khoa học đã lớn tuổi, bị hạn chế về sức lực, trí tuệ, còn những người trong độ tuổi mà không nghiên cứu khoa học - ít ra là viết các bài báo khoa học để lại chút gì cho đời thì họ sẽ không xứng đáng mang danh nhà khoa học.  Chí ít, việc công bố các bài báo đó cũng là sự thể hiện tâm huyết vì cộng đồng, vì xã hội  mà nhà văn Lại Nguyên Ân có đề cập đến trên tạp chí Tia sáng. Ngoài ra, nếu cứ nhất thiết phải ghi danh bằng hiện vật trực quan thì, chúng ta nên thay khái niệm Trung tâm Tiến sĩ bằng Trung tâm Danh nhân khoa học Việt Nam, cũng với tiêu chí nêu trên và song song với việc lập ra trang web như đã nêu.Việc ghi danh công lao của các nhà khoa học là cần thiết, thể hiện tâm huyết của những người lập dự án, song để công việc được xã hội ủng hộ, ghi nhận và đi vào thực chất hơn, thiết tưởng cũng chỉ nên dừng ở mức độ những công trình gọn nhẹ đó.   Làm được như thế, vừa tiết kiệm được đất đai, tiền của, thời gian và sức lực,  và quan trọng hơn vừa tránh được tai tiếng không đáng có. Và ít ra các nhà khoa học cũng không phải áy náy, hổ thẹn khi mình bị xếp vào cùng “chiếu” với những người không đáng xếp - các tiến sĩ “giấy”, các ông “nghè rởm” đang nhan nhản quanh ta

TS. Trần Hồng Lưu (Khoa Mác-Lênin, Đại học Kinh tế Đà Nẵng)